SB 11.1.1
श्रीशुक उवाच कृत्वा दैत्यवधं कृष्ण: सरामो यदुभिर्वृत: । भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca kṛtvā daitya-vadhaṁ kṛṣṇaḥ sa-rāmo yadubhir vṛtaḥ bhuvo ’vatārayad bhāraṁ javiṣṭhaṁ janayan kalim
Śrīmad-Bhāgavatam Песнь 11: Sanskrit and IAST
Шримад-Бхагаватам, песнь 11: санскрит, IAST и ссылки на полное русское издание JAPA TIME.
JAPA TIME публикует здесь оригинальный текст и IAST-транслитерацию для изучения. Полные переводы и комментарии Шрилы Прабхупады доступны по ссылкам в библиотеке JAPA TIME.
Песнь 11, Глава 1
SB 11.1.2
ये कोपिता: सुबहु पाण्डुसुता: सपत्नै- र्दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् । कृत्वा निमित्तमितरेतरत: समेतान् हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीश: ॥ २ ॥
ye kopitāḥ su-bahu pāṇḍu-sutāḥ sapatnair durdyūta-helana-kaca-grahaṇādibhis tān kṛtvā nimittam itaretarataḥ sametān hatvā nṛpān niraharat kṣiti-bhāram īśaḥ
SB 11.1.3
भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य गुप्तै: स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेय: । मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद् यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥
bhū-bhāra-rāja-pṛtanā yadubhir nirasya guptaiḥ sva-bāhubhir acintayad aprameyaḥ manye ’vaner nanu gato ’py agataṁ hi bhāraṁ yad yādavaṁ kulam aho aviṣahyam āste
SB 11.1.4
नैवान्यत: परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् । अन्त:कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु- स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥
naivānyataḥ paribhavo ’sya bhavet kathañcin mat-saṁśrayasya vibhavonnahanasya nityam antaḥ kaliṁ yadu-kulasya vidhāya veṇu- stambasya vahnim iva śāntim upaimi dhāma
SB 11.1.5
एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वर: । शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभु: ॥ ५ ॥
evaṁ vyavasito rājan satya-saṅkalpa īśvaraḥ śāpa-vyājena viprāṇāṁ sañjahre sva-kulaṁ vibhuḥ
SB 11.1.6-7
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
sva-mūrtyā loka-lāvaṇya- nirmuktyā locanaṁ nṛṇām gīrbhis tāḥ smaratāṁ cittaṁ padais tān īkṣatāṁ kriyāḥ ācchidya kīrtiṁ su-ślokāṁ vitatya hy añjasā nu kau tamo ’nayā tariṣyantīty agāt svaṁ padam īśvaraḥ
SB 11.1.8
श्रीराजोवाच ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशाप: कथमभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥
śrī-rājovāca brahmaṇyānāṁ vadānyānāṁ nityaṁ vṛddhopasevinām vipra-śāpaḥ katham abhūd vṛṣṇīnāṁ kṛṣṇa-cetasām
SB 11.1.9
यन्निमित्त: स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम । कथमेकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥
yan-nimittaḥ sa vai śāpo yādṛśo dvija-sattama katham ekātmanāṁ bheda etat sarvaṁ vadasva me
SB 11.1.10
श्रीबादरायणिरुवाच बिभ्रद् वपु: सकलसुन्दरसन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकाम: । आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्ति: संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेष: ॥ १० ॥
śrī-bādarāyaṇir uvāca bibhrad vapuḥ sakala-sundara-sanniveśaṁ karmācaran bhuvi su-maṅgalam āpta-kāmaḥ āsthāya dhāma ramamāṇa udāra-kīṛtiḥ saṁhartum aicchata kulaṁ sthita-kṛtya-śeṣaḥ
SB 11.1.11-12
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
karmāni puṇya-nivahāni su-maṅgalāni gāyaj-jagat-kali-malāpaharāṇi kṛtvā kālātmanā nivasatā yadu-deva-gehe piṇḍārakaṁ samagaman munayo nisṛṣṭāḥ viśvāmitro ’sitaḥ kaṇvo durvāsā bhṛgur aṅgirāḥ kaśyapo vāmadevo ’trir vasiṣṭho nāradādayaḥ
SB 11.1.13-15
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
krīḍantas tān upavrajya kumārā yadu-nandanāḥ upasaṅgṛhya papracchur avinītā vinīta-vat te veṣayitvā strī-veṣaiḥ sāmbaṁ jāmbavatī-sutam eṣā pṛcchati vo viprā antarvatny asitekṣaṇā praṣṭuṁ vilajjatī sākṣāt prabrūtāmogha-darśanāḥ prasoṣyantī putra-kāmā kiṁ svit sañjanayiṣyati
SB 11.1.16
एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचु: कुपिता नृप । जनयिष्यति वो मन्दा मुषलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥
evaṁ pralabdhā munayas tān ūcuḥ kupitā nṛpa janayiṣyati vo mandā muṣalaṁ kula-nāśanam
SB 11.1.17
तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् । साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुषलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥
tac chrutvā te ’ti-santrastā vimucya sahasodaram sāmbasya dadṛśus tasmin muṣalaṁ khalv ayasmayam
SB 11.1.18
किं कृतं मन्दभाग्यैर्न: किं वदिष्यन्ति नो जना: । इति विह्वलिता गेहानादाय मुषलं ययु: ॥ १८ ॥
kiṁ kṛtaṁ manda-bhāgyair naḥ kiṁ vadiṣyanti no janāḥ iti vihvalitā gehān ādāya muṣalaṁ yayuḥ
SB 11.1.19
तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रिय: । राज्ञ आवेदयांचक्रु: सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥
tac copanīya sadasi parimlāna-mukha-śriyaḥ rājña āvedayāṁ cakruḥ sarva-yādava-sannidhau
SB 11.1.20
श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुषलं नृप । विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकस: ॥ २० ॥
śrutvāmoghaṁ vipra-śāpaṁ dṛṣṭvā ca muṣalaṁ nṛpa vismitā bhaya-santrastā babhūvur dvārakaukasaḥ
SB 11.1.21
तच्चूर्णयित्वा मुषलं यदुराज: स आहुक: । समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१ ॥
tac cūrṇayitvā muṣalaṁ yadu-rājaḥ sa āhukaḥ samudra-salile prāsyal lohaṁ cāsyāvaśeṣitam
SB 11.1.22
कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्तत: । उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरका: ॥ २२ ॥
kaścin matsyo ’grasīl lohaṁ cūrṇāni taralais tataḥ uhyamānāni velāyāṁ lagnāny āsan kilairakāḥ
SB 11.1.23
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यै: सहार्णवे । तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥
matsyo gṛhīto matsya-ghnair jālenānyaiḥ sahārṇave tasyodara-gataṁ lohaṁ sa śalye lubdhako ’karot
SB 11.1.24
भगवाञ्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा । कर्तुं नैच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥
bhagavān jñāta-sarvārtha īśvaro ’pi tad-anyathā kartuṁ naicchad vipra-śāpaṁ kāla-rūpy anvamodata
Песнь 11, Глава 2
SB 11.2.1
श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca govinda-bhuja-guptāyāṁ dvāravatyāṁ kurūdvaha avātsīn nārado ’bhīkṣṇaṁ kṛṣṇopāsana-lālasaḥ
SB 11.2.2
को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥
ko nu rājann indriyavān mukunda-caraṇāmbujam na bhajet sarvato-mṛtyur upāsyam amarottamaiḥ
SB 11.2.3
तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
tam ekadā tu devarṣiṁ vasudevo gṛhāgatam arcitaṁ sukham āsīnam abhivādyedam abravīt
SB 11.2.4
श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥
śrī-vasudeva uvāca bhagavan bhavato yātrā svastaye sarva-dehinām kṛpaṇānāṁ yathā pitror uttama-śloka-vartmanām
SB 11.2.5
भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥
bhūtānāṁ deva-caritaṁ duḥkhāya ca sukhāya ca sukhāyaiva hi sādhūnāṁ tvādṛśām acyutātmanām
SB 11.2.6
भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥
bhajanti ye yathā devān devā api tathaiva tān chāyeva karma-sacivāḥ sādhavo dīna-vatsalāḥ
SB 11.2.7
ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥
brahmaṁs tathāpi pṛcchāmo dharmān bhāgavatāṁs tava yān śrutvā śraddhayā martyo mucyate sarvato bhayāt
SB 11.2.8
अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥
ahaṁ kila purānantaṁ prajārtho bhuvi mukti-dam apūjayaṁ na mokṣāya mohito deva-māyayā
SB 11.2.9
यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥
yathā vicitra-vyasanād bhavadbhir viśvato-bhayāt mucyema hy añjasaivāddhā tathā naḥ śādhi su-vrata
SB 11.2.10
श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥
śrī-śuka uvāca rājann evaṁ kṛta-praśno vasudevena dhīmatā prītas tam āha devarṣir hareḥ saṁsmārito guṇaiḥ
SB 11.2.11
श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥
śrī-nārada uvāca samyag etad vyavasitaṁ bhavatā sātvatarṣabha yat pṛcchase bhāgavatān dharmāṁs tvaṁ viśva-bhāvanān
SB 11.2.12
श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥
śruto ’nupaṭhito dhyāta ādṛto vānumoditaḥ sadyaḥ punāti sad-dharmo deva-viśva-druho ’pi hi
SB 11.2.13
त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥
tvayā parama-kalyāṇaḥ puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ smārito bhagavān adya devo nārāyaṇo mama
SB 11.2.14
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥
atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam ārṣabhāṇāṁ ca saṁvādaṁ videhasya mahātmanaḥ
SB 11.2.15
प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥
priyavrato nāma suto manoḥ svāyambhuvasya yaḥ tasyāgnīdhras tato nābhir ṛṣabhas tat-sutaḥ smṛtaḥ
SB 11.2.16
तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥
tam āhur vāsudevāṁśaṁ mokṣa-dharma-vivakṣayā avatīrṇaṁ suta-śataṁ tasyāsīd brahma-pāragam
SB 11.2.17
तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भुतम् ॥ १७ ॥
teṣāṁ vai bharato jyeṣṭho nārāyaṇa-parāyaṇaḥ vikhyātaṁ varṣam etad yan- nāmnā bhāratam adbhutam
SB 11.2.18
स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥
sa bhukta-bhogāṁ tyaktvemāṁ nirgatas tapasā harim upāsīnas tat-padavīṁ lebhe vai janmabhis tribhiḥ
SB 11.2.19
तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥
teṣāṁ nava nava-dvīpa- patayo ’sya samantataḥ karma-tantra-praṇetāra ekāśītir dvijātayaḥ
SB 11.2.20-21
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥
navābhavan mahā-bhāgā munayo hy artha-śaṁsinaḥ śramaṇā vāta-rasanā ātma-vidyā-viśāradāḥ kavir havir antarīkṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ āvirhotro ’tha drumilaś camasaḥ karabhājanaḥ
SB 11.2.22
त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥
ta ete bhagavad-rūpaṁ viśvaṁ sad-asad-ātmakam ātmano ’vyatirekeṇa paśyanto vyacaran mahīm
SB 11.2.23
अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥
avyāhateṣṭa-gatayaḥ sura-siddha-sādhya- gandharva-yakṣa-nara-kinnara-nāga-lokān muktāś caranti muni-cāraṇa-bhūtanātha- vidyādhara-dvija-gavāṁ bhuvanāni kāmam
SB 11.2.24
त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यदृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥
ta ekadā nimeḥ satram upajagmur yadṛcchayā vitāyamānam ṛṣibhir ajanābhe mahātmanaḥ
SB 11.2.25
तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥
tān dṛṣṭvā sūrya-saṅkāśān mahā-bhāgavatān nṛpa yajamāno ’gnayo viprāḥ sarva evopatasthire
SB 11.2.26
विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥
videhas tān abhipretya nārāyaṇa-parāyaṇān prītaḥ sampūjayāṁ cakre āsana-sthān yathārhataḥ
SB 11.2.27
तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥
tān rocamānān sva-rucā brahma-putropamān nava papraccha parama-prītaḥ praśrayāvanato nṛpaḥ
SB 11.2.28
श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥
śrī-videha uvāca manye bhagavataḥ sākṣāt pārṣadān vo madhu-dvisaḥ viṣṇor bhūtāni lokānāṁ pāvanāya caranti hi
SB 11.2.29
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥
durlabho mānuṣo deho dehināṁ kṣaṇa-bhaṅguraḥ tatrāpi durlabhaṁ manye vaikuṇṭha-priya-darśanam
SB 11.2.30
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥
ata ātyantikaṁ kṣemaṁ pṛcchāmo bhavato ’naghāḥ saṁsāre ’smin kṣaṇārdho ’pi sat-saṅgaḥ śevadhir nṛṇām
SB 11.2.31
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥
dharmān bhāgavatān brūta yadi naḥ śrutaye kṣamam yaiḥ prasannaḥ prapannāya dāsyaty ātmānam apy ajaḥ
SB 11.2.32
श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥
śrī-nārada uvāca evaṁ te niminā pṛṣṭā vasudeva mahattamāḥ pratipūjyābruvan prītyā sa-sadasyartvijaṁ nṛpam
SB 11.2.33
श्रीकविरुवाच मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥
śrī-kavir uvāca manye ’kutaścid-bhayam acyutasya pādāmbujopāsanam atra nityam udvigna-buddher asad-ātma-bhāvād viśvātmanā yatra nivartate bhīḥ
SB 11.2.34
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥
ye vai bhagavatā proktā upāyā hy ātma-labdhaye añjaḥ puṁsām aviduṣāṁ viddhi bhāgavatān hi tān
SB 11.2.35
यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥
yān āsthāya naro rājan na pramādyeta karhicit dhāvan nimīlya vā netre na skhalen na pated iha
SB 11.2.36
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥
kāyena vācā manasendriyair vā buddhyātmanā vānusṛta-svabhāvāt karoti yad yat sakalaṁ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayet tat
SB 11.2.37
भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥
bhayaṁ dvitīyābhiniveśataḥ syād īśād apetasya viparyayo ’smṛtiḥ tan-māyayāto budha ābhajet taṁ bhaktyaikayeśaṁ guru-devatātmā
SB 11.2.38
अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥
avidyamāno ’py avabhāti hi dvayo dhyātur dhiyā svapna-manorathau yathā tat karma-saṅkalpa-vikalpakaṁ mano budho nirundhyād abhayaṁ tataḥ syāt
SB 11.2.39
शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥
śṛṇvan su-bhadrāṇi rathāṅga-pāṇer janmāni karmāṇi ca yāni loke gītāni nāmāni tad-arthakāni gāyan vilajjo vicared asaṅgaḥ
SB 11.2.40
एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥
evaṁ-vrataḥ sva-priya-nāma-kīrtyā jātānurāgo druta-citta uccaiḥ hasaty atho roditi rauti gāyaty unmāda-van nṛtyati loka-bāhyaḥ
SB 11.2.41
खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरं यत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥
khaṁ vāyum agniṁ salilaṁ mahīṁ ca jyotīṁṣi sattvāni diśo drumādīn sarit-samudrāṁś ca hareḥ śarīraṁ yat kiṁ ca bhūtaṁ praṇamed ananyaḥ
SB 11.2.42
भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्नत: स्यु- स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥
bhaktiḥ pareśānubhavo viraktir anyatra caiṣa trika eka-kālaḥ prapadyamānasya yathāśnataḥ syus tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣud-apāyo ’nu-ghāsam
SB 11.2.43
इत्यच्युताङ्घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥
ity acyutāṅghriṁ bhajato ’nuvṛttyā bhaktir viraktir bhagavat-prabodhaḥ bhavanti vai bhāgavatasya rājaṁs tataḥ parāṁ śāntim upaiti sākṣāt
SB 11.2.44
श्रीराजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥
śrī-rājovāca atha bhāgavataṁ brūta yad-dharmo yādṛśo nṛṇām yathācarati yad brūte yair liṅgair bhagavat-priyaḥ
SB 11.2.45
श्रीहविरुवाच सर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥
śrī-havir uvāca sarva-bhūteṣu yaḥ paśyed bhagavad-bhāvam ātmanaḥ bhūtāni bhagavaty ātmany eṣa bhāgavatottamaḥ
SB 11.2.46
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥
īśvare tad-adhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca prema-maitrī-kṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ
SB 11.2.47
अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥
arcāyām eva haraye pūjāṁ yaḥ śraddhayehate na tad-bhakteṣu cānyeṣu sa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ
SB 11.2.48
गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥
gṛhītvāpīndriyair arthān yo na dveṣṭi na hṛṣyati viṣṇor māyām idaṁ paśyan sa vai bhāgavatottamaḥ
SB 11.2.49
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान: स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥
dehendriya-prāṇa-mano-dhiyāṁ yo janmāpyaya-kṣud-bhaya-tarṣa-kṛcchraiḥ saṁsāra-dharmair avimuhyamānaḥ smṛtyā harer bhāgavata-pradhānaḥ
SB 11.2.50
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥
na kāma-karma-bījānāṁ yasya cetasi sambhavaḥ vāsudevaika-nilayaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ
SB 11.2.51
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥
na yasya janma-karmabhyāṁ na varṇāśrama-jātibhiḥ sajjate ’sminn ahaṁ-bhāvo dehe vai sa hareḥ priyaḥ
SB 11.2.52
न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥
na yasya svaḥ para iti vitteṣv ātmani vā bhidā sarva-bhūta-samaḥ śāntaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ
SB 11.2.53
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्लवनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥
tri-bhuvana-vibhava-hetave ’py akuṇṭha- smṛtir ajitātma-surādibhir vimṛgyāt na calati bhagavat-padāravindāl lava-nimiṣārdham api yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ
SB 11.2.54
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥
bhagavata uru-vikramāṅghri-śākhā- nakha-maṇi-candrikayā nirasta-tāpe hṛdi katham upasīdatāṁ punaḥ sa prabhavati candra ivodite ’rka-tāpaḥ
SB 11.2.55
विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्घ्रिपद्म: स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥
visṛjati hṛdayaṁ na yasya sākṣād dharir avaśābhihito ’py aghaugha-nāśaḥ praṇaya-rasanayā dhṛtāṅghri-padmaḥ sa bhavati bhāgavata-pradhāna uktaḥ
Песнь 11, Глава 3
SB 11.3.1
श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥
śrī-rājovāca parasya viṣṇor īśasya māyinām api mohinīm māyāṁ veditum icchāmo bhagavanto bruvantu naḥ
SB 11.3.2
नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥
nānutṛpye juṣan yuṣmad- vaco hari-kathāmṛtam saṁsāra-tāpa-nistapto martyas tat-tāpa-bheṣajam
SB 11.3.3
श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥
śrī-antarīkṣa uvāca ebhir bhūtāni bhūtātmā mahā-bhūtair mahā-bhuja sasarjoccāvacāny ādyaḥ sva-mātrātma-prasiddhaye
SB 11.3.4
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥
evaṁ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañca-dhātubhiḥ ekadhā daśadhātmānaṁ vibhajan juṣate guṇān
SB 11.3.5
गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥
guṇair guṇān sa bhuñjāna ātma-pradyotitaiḥ prabhuḥ manyamāna idaṁ sṛṣṭam ātmānam iha sajjate
SB 11.3.6
कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥
karmāṇi karmabhiḥ kurvan sa-nimittāni deha-bhṛt tat tat karma-phalaṁ gṛhṇan bhramatīha sukhetaram
SB 11.3.7
इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्नुतेऽवश: ॥ ७ ॥
itthaṁ karma-gatīr gacchan bahv-abhadra-vahāḥ pumān ābhūta-samplavāt sarga- pralayāv aśnute ’vaśaḥ
SB 11.3.8
धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥
dhātūpaplava āsanne vyaktaṁ dravya-guṇātmakam anādi-nidhanaḥ kālo hy avyaktāyāpakarṣati
SB 11.3.9
शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥
śata-varṣā hy anāvṛṣṭir bhaviṣyaty ulbaṇā bhuvi tat-kālopacitoṣṇārko lokāṁs trīn pratapiṣyati
SB 11.3.10
पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥
pātāla-talam ārabhya saṅkarṣaṇa-mukhānalaḥ dahann ūrdhva-śikho viṣvag vardhate vāyuneritaḥ
SB 11.3.11
संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥
saṁvartako megha-gaṇo varṣati sma śataṁ samāḥ dhārābhir hasti-hastābhir līyate salile virāṭ
SB 11.3.12
ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥
tato virājam utsṛjya vairājaḥ puruṣo nṛpa avyaktaṁ viśate sūkṣmaṁ nirindhana ivānalaḥ
SB 11.3.13
वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥
vāyunā hṛta-gandhā bhūḥ salilatvāya kalpate salilaṁ tad-dhṛta-rasaṁ jyotiṣṭvāyopakalpate
SB 11.3.14
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥
hṛta-rūpaṁ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate hṛta-sparśo ’vakāśena vāyur nabhasi līyate kālātmanā hṛta-guṇaṁ nabha ātmani līyate
SB 11.3.15
इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥
indriyāṇi mano buddhiḥ saha vaikārikair nṛpa praviśanti hy ahaṅkāraṁ sva-guṇair aham ātmani
SB 11.3.16
एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥
eṣā māyā bhagavataḥ sarga-sthity-anta-kāriṇī tri-varṇā varṇitāsmābhiḥ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi
SB 11.3.17
श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥
śrī-rājovāca yathaitām aiśvarīṁ māyāṁ dustarām akṛtātmabhiḥ taranty añjaḥ sthūla-dhiyo maharṣa idam ucyatām
SB 11.3.18
श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥
śrī-prabuddha uvāca karmāṇy ārabhamāṇānāṁ duḥkha-hatyai sukhāya ca paśyet pāka-viparyāsaṁ mithunī-cāriṇāṁ nṛṇām
SB 11.3.19
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥
nityārtidena vittena durlabhenātma-mṛtyunā gṛhāpatyāpta-paśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiś calaiḥ
SB 11.3.20
एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥
evaṁ lokaṁ paraṁ vidyān naśvaraṁ karma-nirmitam sa-tulyātiśaya-dhvaṁsaṁ yathā maṇḍala-vartinām
SB 11.3.21
तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥
tasmād guruṁ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam śābde pare ca niṣṇātaṁ brahmaṇy upaśamāśrayam
SB 11.3.22
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥
tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ amāyayānuvṛttyā yais tuṣyed ātmātma-do hariḥ
SB 11.3.23
सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥
sarvato manaso ’saṅgam ādau saṅgaṁ ca sādhuṣu dayāṁ maitrīṁ praśrayaṁ ca bhūteṣv addhā yathocitam
SB 11.3.24
शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥
śaucaṁ tapas titikṣāṁ ca maunaṁ svādhyāyam ārjavam brahmacaryam ahiṁsāṁ ca samatvaṁ dvandva-saṁjñayoḥ
SB 11.3.25
सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥
sarvatrātmeśvarānvīkṣāṁ kaivalyam aniketatām vivikta-cīra-vasanaṁ santoṣaṁ yena kenacit
SB 11.3.26
श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥
śraddhāṁ bhāgavate śāstre ’nindām anyatra cāpi hi mano-vāk-karma-daṇḍaṁ ca satyaṁ śama-damāv api
SB 11.3.27-28
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥
śravaṇaṁ kīrtanaṁ dhyānaṁ harer adbhuta-karmaṇaḥ janma-karma-guṇānāṁ ca tad-arthe ’khila-ceṣṭitam iṣṭaṁ dattaṁ tapo japtaṁ vṛttaṁ yac cātmanaḥ priyam dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam
SB 11.3.29
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥
evaṁ kṛṣṇātma-nātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam paricaryāṁ cobhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu
SB 11.3.30
परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥
parasparānukathanaṁ pāvanaṁ bhagavad-yaśaḥ mitho ratir mithas tuṣṭir nivṛttir mitha ātmanaḥ
SB 11.3.31
स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥
smarantaḥ smārayantaś ca mitho ’ghaugha-haraṁ harim bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhraty utpulakāṁ tanum
SB 11.3.32
क्वचिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥
kvacid rudanty acyuta-cintayā kvacid dhasanti nandanti vadanty alaukikāḥ nṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṁ bhavanti tūṣṇīṁ param etya nirvṛtāḥ
SB 11.3.33
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥
iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tad-utthayā nārāyaṇa-paro māyām añjas tarati dustarām
SB 11.3.34
श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥
śrī-rājovāca nārāyaṇābhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ niṣṭhām arhatha no vaktuṁ yūyaṁ hi brahma-vittamāḥ
SB 11.3.35
श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥
śrī-pippalāyana uvāca sthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asya yat svapna-jāgara-suṣuptiṣu sad bahiś ca dehendriyāsu-hṛdayāni caranti yena sañjīvitāni tad avehi paraṁ narendra
SB 11.3.36
नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥
naitan mano viśati vāg uta cakṣur ātmā prāṇendriyāṇi ca yathānalam arciṣaḥ svāḥ śabdo ’pi bodhaka-niṣedhatayātma-mūlam arthoktam āha yad-ṛte na niṣedha-siddhiḥ
SB 11.3.37
सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥
sattvaṁ rajas tama iti tri-vṛd ekam ādau sūtraṁ mahān aham iti pravadanti jīvam jñāna-kriyārtha-phala-rūpatayoru-śakti brahmaiva bhāti sad asac ca tayoḥ paraṁ yat
SB 11.3.38
नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥
nātmā jajāna na mariṣyati naidhate ’sau na kṣīyate savana-vid vyabhicāriṇāṁ hi sarvatra śaśvad anapāyy upalabdhi-mātraṁ prāṇo yathendriya-balena vikalpitaṁ sat
SB 11.3.39
अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥
aṇḍeṣu peśiṣu taruṣv aviniściteṣu prāṇo hi jīvam upadhāvati tatra tatra sanne yad indriya-gaṇe ’hami ca prasupte kūṭa-stha āśayam ṛte tad-anusmṛtir naḥ
SB 11.3.40
यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलदृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥
yarhy abja-nābha-caraṇaiṣaṇayoru-bhaktyā ceto-malāni vidhamed guṇa-karma-jāni tasmin viśuddha upalabhyata ātma-tattvaṁ śākṣād yathāmala-dṛśoḥ savitṛ-prakāśaḥ
SB 11.3.41
श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥
śrī-rājovāca karma-yogaṁ vadata naḥ puruṣo yena saṁskṛtaḥ vidhūyehāśu karmāṇi naiṣkarmyaṁ vindate param
SB 11.3.42
एवं प्रश्नमृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥
evaṁ praśnam ṛṣīn pūrvam apṛcchaṁ pitur antike nābruvan brahmaṇaḥ putrās tatra kāraṇam ucyatām
SB 11.3.43
श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥
śrī-āvirhotra uvāca karmākarma vikarmeti veda-vādo na laukikaḥ vedasya ceśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ
SB 11.3.44
परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥
parokṣa-vādo vedo ’yaṁ bālānām anuśāsanam karma-mokṣāya karmāṇi vidhatte hy agadaṁ yathā
SB 11.3.45
नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥
nācared yas tu vedoktaṁ svayam ajño ’jitendriyaḥ vikarmaṇā hy adharmeṇa mṛtyor mṛtyum upaiti saḥ
SB 11.3.46
वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥
vedoktam eva kurvāṇo niḥsaṅgo ’rpitam īśvare naiṣkarmyaṁ labhate siddhiṁ rocanārthā phala-śrutiḥ
SB 11.3.47
य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥
ya āśu hṛdaya-granthiṁ nirjihīrṣuḥ parātmanaḥ vidhinopacared devaṁ tantroktena ca keśavam
SB 11.3.48
लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥
labdhvānugraha ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ mahā-puruṣam abhyarcen mūrtyābhimatayātmanaḥ
SB 11.3.49
शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥
śuciḥ sammukham āsīnaḥ prāṇa-saṁyamanādibhiḥ piṇḍaṁ viśodhya sannyāsa- kṛta-rakṣo ’rcayed dharim
SB 11.3.50-51
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥
arcādau hṛdaye cāpi yathā-labdhopacārakaiḥ dravya-kṣity-ātma-liṅgāni niṣpādya prokṣya cāsanam pādyādīn upakalpyātha sannidhāpya samāhitaḥ hṛd-ādibhiḥ kṛta-nyāso mūla-mantreṇa cārcayet
SB 11.3.52-53
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्नानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥
sāṅgopāṅgāṁ sa-pārṣadāṁ tāṁ tāṁ mūrtiṁ sva-mantrataḥ pādyārghyācamanīyādyaiḥ snāna-vāso-vibhūṣaṇaiḥ gandha-mālyākṣata-sragbhir dhūpa-dīpopahārakaiḥ sāṅgam sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā named dharim
SB 11.3.54
आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥
ātmānam tan-mayam dhyāyan mūrtiṁ sampūjayed dhareḥ śeṣām ādhāya śirasā sva-dhāmny udvāsya sat-kṛtam
SB 11.3.55
एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥
evam agny-arka-toyādāv atithau hṛdaye ca yaḥ yajatīśvaram ātmānam acirān mucyate hi saḥ
Песнь 11, Глава 4
SB 11.4.1
श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥
śrī-rājovāca yāni yānīha karmāṇi yair yaiḥ svacchanda-janmabhiḥ cakre karoti kartā vā haris tāni bruvantu naḥ
SB 11.4.2
श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता- ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥
śrī-drumila uvāca yo vā anantasya guṇān anantān anukramiṣyan sa tu bāla-buddhiḥ rajāṁsi bhūmer gaṇayet kathañcit kālena naivākhila-śakti-dhāmnaḥ
SB 11.4.3
भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै: पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥
bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥ puraṁ virājaṁ viracayya tasmin svāṁśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam avāpa nārāyaṇa ādi-devaḥ
SB 11.4.4
यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥ ४ ॥
yat-kāya eṣa bhuvana-traya-sanniveśo yasyendriyais tanu-bhṛtām ubhayendriyāṇi jñānaṁ svataḥ śvasanato balam oja īhā sattvādibhiḥ sthiti-layodbhava ādi-kartā
SB 11.4.5
आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्य इत्युद्भवस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥
ādāv abhūc chata-dhṛtī rajasāsya sarge viṣṇuḥ sthitau kratu-patir dvija-dharma-setuḥ rudro ’pyayāya tamasā puruṣaḥ sa ādya ity udbhava-sthiti-layāḥ satataṁ prajāsu
SB 11.4.6
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṁ nārāyaṇo nara ṛṣi-pravaraḥ praśāntaḥ naiṣkarmya-lakṣaṇam uvāca cacāra karma yo ’dyāpi cāsta ṛṣi-varya-niṣevitāṅghriḥ
SB 11.4.7
इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै: स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥
indro viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣatīti kāmaṁ nyayuṅkta sa-gaṇaṁ sa badary-upākhyam gatvāpsaro-gaṇa-vasanta-sumanda-vātaiḥ strī-prekṣaṇeṣubhir avidhyad atan-mahi-jñaḥ
SB 11.4.8
विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव: प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥
vijñāya śakra-kṛtam akramam ādi-devaḥ prāha prahasya gata-vismaya ejamānān mā bhair vibho madana māruta deva-vadhvo gṛhṇīta no balim aśūnyam imaṁ kurudhvam
SB 11.4.9
इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा: सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥
itthaṁ bruvaty abhaya-de nara-deva devāḥ sa-vrīḍa-namra-śirasaḥ sa-ghṛṇaṁ tam ūcuḥ naitad vibho tvayi pare ’vikṛte vicitraṁ svārāma-dhīra-nikarānata-pāda-padme
SB 11.4.10
त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया: स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥
tvāṁ sevatāṁ sura-kṛtā bahavo ’ntarāyāḥ svauko vilaṅghya paramaṁ vrajatāṁ padaṁ te nānyasya barhiṣi balīn dadataḥ sva-bhāgān dhatte padaṁ tvam avitā yadi vighna-mūrdhni
SB 11.4.11
क्षुत्तृट्त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा- नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो- र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥
kṣut-tṛṭ-tri-kāla-guṇa-māruta-jaihva-śaiṣṇān asmān apāra-jaladhīn atitīrya kecit krodhasya yānti viphalasya vaśaṁ pade gor majjanti duścara-tapaś ca vṛthotsṛjanti
SB 11.4.12
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥
iti pragṛṇatāṁ teṣāṁ striyo ’ty-adbhuta-darśanāḥ darśayām āsa śuśrūṣāṁ sv-arcitāḥ kurvatīr vibhuḥ
SB 11.4.13
ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥
te devānucarā dṛṣṭvā striyaḥ śrīr iva rūpiṇīḥ gandhena mumuhus tāsāṁ rūpaudārya-hata-śriyaḥ
SB 11.4.14
तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥
tān āha deva-deveśaḥ praṇatān prahasann iva āsām ekatamāṁ vṛṅdhvaṁ sa-varṇāṁ svarga-bhūṣaṇām
SB 11.4.15
ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥
om ity ādeśam ādāya natvā taṁ sura-vandinaḥ urvaśīm apsaraḥ-śreṣṭhāṁ puraskṛtya divaṁ yayuḥ
SB 11.4.16
इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥
indrāyānamya sadasi śṛṇvatāṁ tri-divaukasām ūcur nārāyaṇa-balaṁ śakras tatrāsa vismitaḥ
SB 11.4.17
हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥
haṁsa-svarūpy avadad acyuta ātma-yogaṁ dattaḥ kumāra ṛṣabho bhagavān pitā naḥ viṣṇuḥ śivāya jagatāṁ kalayāvatīrṇas tenāhṛtā madhu-bhidā śrutayo hayāsye
SB 11.4.18
गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥
gupto ’pyaye manur ilauṣadhayaś ca mātsye krauḍe hato diti-ja uddharatāmbhasaḥ kṣmām kaurme dhṛto ’drir amṛtonmathane sva-pṛṣṭhe grāhāt prapannam ibha-rājam amuñcad ārtam
SB 11.4.19
संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥
saṁstunvato nipatitān śramaṇān ṛṣīṁś ca śakraṁ ca vṛtra-vadhatas tamasi praviṣṭam deva-striyo ’sura-gṛhe pihitā anāthā jaghne ’surendram abhayāya satāṁ nṛsiṁhe
SB 11.4.20
देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मां याच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥
devāsure yudhi ca daitya-patīn surārthe hatvāntareṣu bhuvanāny adadhāt kalābhiḥ bhūtvātha vāmana imām aharad baleḥ kṣmāṁ yācñā-cchalena samadād aditeḥ sutebhyaḥ
SB 11.4.21
नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥
niḥkṣatriyām akṛta gāṁ ca triḥ-sapta-kṛtvo rāmas tu haihaya-kulāpyaya-bhārgavāgniḥ so ’bdhiṁ babandha daśa-vaktram ahan sa-laṅkaṁ sītā-patir jayati loka-mala-ghna-kīṛtiḥ
SB 11.4.22
भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥
bhūmer bharāvataraṇāya yaduṣv ajanmā jātaḥ kariṣyati surair api duṣkarāṇi vādair vimohayati yajña-kṛto ’tad-arhān śūdrān kalau kṣiti-bhujo nyahaniṣyad ante
SB 11.4.23
एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥
evaṁ-vidhāni janmāni karmāṇi ca jagat-pateḥ bhūrīṇi bhūri-yaśaso varṇitāni mahā-bhuja
Песнь 11, Глава 5
SB 11.5.1
श्रीराजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमा: । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥
śrī-rājovāca bhagavantaṁ hariṁ prāyo na bhajanty ātma-vittamāḥ teṣām aśānta-kāmānāṁ kā niṣṭhāvijitātmanām
SB 11.5.2
श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्य: पुरुषस्याश्रमै: सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादय: पृथक् ॥ २ ॥
śrī-camasa uvāca mukha-bāhūru-pādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha catvāro jajñire varṇā guṇair viprādayaḥ pṛthak
SB 11.5.3
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टा: पतन्त्यध: ॥ ३ ॥
ya eṣāṁ puruṣaṁ sākṣād ātma-prabhavam īśvaram na bhajanty avajānanti sthānād bhraṣṭāḥ patanty adhaḥ
SB 11.5.4
दूरे हरिकथा: केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तना: । स्त्रिय: शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥
dūre hari-kathāḥ kecid dūre cācyuta-kīrtanāḥ striyaḥ śūdrādayaś caiva te ’nukampyā bhavādṛśām
SB 11.5.5
विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरे: प्राप्ता: पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिन: ॥ ५ ॥
vipro rājanya-vaiśyau vā hareḥ prāptāḥ padāntikam śrautena janmanāthāpi muhyanty āmnāya-vādinaḥ
SB 11.5.6
कर्मण्यकोविदा: स्तब्धा मूर्खा: पण्डितमानिन: । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुका: ॥ ६ ॥
karmaṇy akovidāḥ stabdhā mūrkhāḥ paṇḍita-māninaḥ vadanti cāṭukān mūḍhā yayā mādhvyā girotsukāḥ
SB 11.5.7
रजसा घोरसङ्कल्पा: कामुका अहिमन्यव: । दाम्भिका मानिन: पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥
rajasā ghora-saṅkalpāḥ kāmukā ahi-manyavaḥ dāmbhikā māninaḥ pāpā vihasanty acyuta-priyān
SB 11.5.8
वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिष: । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विद: ॥ ८ ॥
vadanti te ’nyonyam upāsita-striyo gṛheṣu maithunya-pareṣu cāśiṣaḥ yajanty asṛṣṭānna-vidhāna-dakṣiṇaṁ vṛttyai paraṁ ghnanti paśūn atad-vidaḥ
SB 11.5.9
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्धधिय: सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खला: ॥ ९ ॥
śriyā vibhūtyābhijanena vidyayā tyāgena rūpeṇa balena karmaṇā jāta-smayenāndha-dhiyaḥ saheśvarān sato ’vamanyanti hari-priyān khalāḥ
SB 11.5.10
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥
sarveṣu śaśvat tanu-bhṛtsv avasthitaṁ yathā kham ātmānam abhīṣṭam īśvaram vedopagītaṁ ca na śṛṇvate ’budhā mano-rathānāṁ pravadanti vārtayā
SB 11.5.11
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥
loke vyavāyāmiṣa-madya-sevā nityā hi jantor na hi tatra codanā vyavasthitis teṣu vivāha-yajña surā-grahair āsu nivṛttir iṣṭā
SB 11.5.12
धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
dhanaṁ ca dharmaika-phalaṁ yato vai jñānaṁ sa-vijñānam anupraśānti gṛheṣu yuñjanti kalevarasya mṛtyuṁ na paśyanti duranta-vīryam
SB 11.5.13
यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
yad ghrāṇa-bhakṣo vihitaḥ surāyās tathā paśor ālabhanaṁ na hiṁsā evaṁ vyavāyaḥ prajayā na ratyā imaṁ viśuddhaṁ na viduḥ sva-dharmam
SB 11.5.14
ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥
ye tv anevaṁ-vido ’santaḥ stabdhāḥ sad-abhimāninaḥ paśūn druhyanti viśrabdhāḥ pretya khādanti te ca tān
SB 11.5.15
द्विषन्त: परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहा: पतन्त्यध: ॥ १५ ॥
dviṣantaḥ para-kāyeṣu svātmānaṁ harim īśvaram mṛtake sānubandhe ’smin baddha-snehāḥ patanty adhaḥ
SB 11.5.16
ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥
ye kaivalyam asamprāptā ye cātītāś ca mūḍhatām trai-vargikā hy akṣaṇikā ātmānaṁ ghātayanti te
SB 11.5.17
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिन: । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथा: ॥ १७ ॥
eta ātma-hano ’śāntā ajñāne jñāna-māninaḥ sīdanty akṛta-kṛtyā vai kāla-dhvasta-manorathāḥ
SB 11.5.18
हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रिय: । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १८ ॥
hitvātma-māyā-racitā gṛhāpatya-suhṛt-striyaḥ tamo viśanty anicchanto vāsudeva-parāṅ-mukhāḥ
SB 11.5.19
श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्ण: कीदृशो नृभि: । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥
śrī-rājovāca kasmin kāle sa bhagavān kiṁ varṇaḥ kīdṛśo nṛbhiḥ nāmnā vā kena vidhinā pūjyate tad ihocyatām
SB 11.5.20
श्रीकरभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशव: । नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥
śrī-karabhājana uvāca kṛtaṁ tretā dvāparaṁ ca kalir ity eṣu keśavaḥ nānā-varṇābhidhākāro nānaiva vidhinejyate
SB 11.5.21
कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बर: । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥
kṛte śuklaś catur-bāhur jaṭilo valkalāmbaraḥ kṛṣṇājinopavītākṣān bibhrad daṇḍa-kamaṇḍalū
SB 11.5.22
मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैरा: सुहृद: समा: । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥
manuṣyās tu tadā śāntā nirvairāḥ suhṛdaḥ samāḥ yajanti tapasā devaṁ śamena ca damena ca
SB 11.5.23
हंस: सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमल: । ईश्वर: पुरुषोऽव्यक्त: परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥
haṁsaḥ suparṇo vaikuṇṭho dharmo yogeśvaro ’malaḥ īśvaraḥ puruṣo ’vyaktaḥ paramātmeti gīyate
SB 11.5.24
त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखल: । हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षण: ॥ २४ ॥
tretāyāṁ rakta-varṇo ’sau catur-bāhus tri-mekhalaḥ hiraṇya-keśas trayy-ātmā sruk-sruvādy-upalakṣaṇaḥ
SB 11.5.25
तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिन: ॥ २५ ॥
taṁ tadā manujā devaṁ sarva-deva-mayaṁ harim yajanti vidyayā trayyā dharmiṣṭhā brahma-vādinaḥ
SB 11.5.26
विष्णुर्यज्ञ: पृश्निगर्भ: सर्वदेव उरुक्रम: । वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥
viṣṇur yajñaḥ pṛśnigarbhaḥ sarvadeva urukramaḥ vṛṣākapir jayantaś ca urugāya itīryate
SB 11.5.27
द्वापरे भगवाञ्श्याम: पीतवासा निजायुध: । श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षित: ॥ २७ ॥
dvāpare bhagavāñ śyāmaḥ pīta-vāsā nijāyudhaḥ śrīvatsādibhir aṅkaiś ca lakṣaṇair upalakṣitaḥ
SB 11.5.28
तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् । यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥
taṁ tadā puruṣaṁ martyā mahā-rājopalakṣaṇam yajanti veda-tantrābhyāṁ paraṁ jijñāsavo nṛpa
SB 11.5.29-30
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
namas te vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca pradyumnāyāniruddhāya tubhyaṁ bhagavate namaḥ nārāyaṇāya ṛṣaye puruṣāya mahātmane viśveśvarāya viśvāya sarva-bhūtātmane namaḥ
SB 11.5.31
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥
iti dvāpara urv-īśa stuvanti jagad-īśvaram nānā-tantra-vidhānena kalāv api tathā śṛṇu
SB 11.5.32
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञै: सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधस: ॥ ३२ ॥
kṛṣṇa-varṇaṁ tviṣākṛṣṇaṁ sāṅgopāṅgāstra-pārṣadam yajñaiḥ saṅkīrtana-prāyair yajanti hi su-medhasaḥ
SB 11.5.33
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥
dhyeyaṁ sadā paribhava-ghnam abhīṣṭa-dohaṁ tīrthāspadaṁ śiva-viriñci-nutaṁ śaraṇyam bhṛtyārti-haṁ praṇata-pāla bhavābdhi-potaṁ vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam
SB 11.5.34
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥
tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṁ dharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyam māyā-mṛgaṁ dayitayepsitam anvadhāvad vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam
SB 11.5.35
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभि: । मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरोहरि: ॥ ३५ ॥
evaṁ yugānurūpābhyāṁ bhagavān yuga-vartibhiḥ manujair ijyate rājan śreyasām īśvaro hariḥ
SB 11.5.36
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा: सारभागिन: । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥
kaliṁ sabhājayanty āryā guṇa jñāḥ sāra-bhāginaḥ yatra saṅkīrtanenaiva sarva-svārtho ’bhilabhyate
SB 11.5.37
न ह्यत: परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृति: ॥ ३७ ॥
na hy ataḥ paramo lābho dehināṁ bhrāmyatām iha yato vindeta paramāṁ śāntiṁ naśyati saṁsṛtiḥ
SB 11.5.38-40
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
kṛtādiṣu prajā rājan kalāv icchanti sambhavam kalau khalu bhaviṣyanti nārāyaṇa-parāyaṇāḥ kvacit kvacin mahā-rāja draviḍeṣu ca bhūriśaḥ tāmraparṇī nadī yatra kṛtamālā payasvinī kāverī ca mahā-puṇyā pratīcī ca mahā-nadī ye pibanti jalaṁ tāsāṁ manujā manujeśvara prāyo bhaktā bhagavati vāsudeve ’malāśayāḥ
SB 11.5.41
देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना य: शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ ४१ ॥
devarṣi-bhūtāpta-nṛṇāṁ pitṝṇāṁ na kiṅkaro nāyam ṛṇī ca rājan sarvātmanā yaḥ śaraṇaṁ śaraṇyaṁ gato mukundaṁ parihṛtya kartam
SB 11.5.42
स्वपादमूलं भजत: प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरि: परेश: । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्ट: ॥ ४२ ॥
sva-pāda-mūlam bhajataḥ priyasya tyaktānya-bhāvasya hariḥ pareśaḥ vikarma yac cotpatitaṁ kathañcid dhunoti sarvaṁ hṛdi sanniviṣṭaḥ
SB 11.5.43
श्रीनारद उवाच धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वर: । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीत: सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥
śrī-nārada uvāca dharmān bhāgavatān itthaṁ śrutvātha mithileśvaraḥ jāyanteyān munīn prītaḥ sopādhyāyo hy apūjayat
SB 11.5.44
ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यत: । राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
tato ’ntardadhire siddhāḥ sarva-lokasya paśyataḥ rājā dharmān upātiṣṭhann avāpa paramāṁ gatim
SB 11.5.45
त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थित: श्रद्धया युक्तो नि:सङ्गो यास्यसे परम् ॥ ४५ ॥
tvam apy etān mahā-bhāga dharmān bhāgavatān śrutān āsthitaḥ śraddhayā yukto niḥsaṅgo yāsyase param
SB 11.5.46
युवयो: खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् । पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरोहरि: ॥ ४६ ॥
yuvayoḥ khalu dampatyor yaśasā pūritaṁ jagat putratām agamad yad vāṁ bhagavān īśvaro hariḥ
SB 11.5.47
दर्शनालिङ्गनालापै: शयनासनभोजनै: । आत्मा वां पावित: कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतो: ॥ ४७ ॥
darśanāliṅganālāpaiḥ śayanāsana-bhojanaiḥ ātmā vāṁ pāvitaḥ kṛṣṇe putra-snehaṁ prakurvatoḥ
SB 11.5.48
वैरेण यं नृपतय: शिशुपालपौण्ड्र- शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: । ध्यायन्त आकृतधिय: शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुन: किम् ॥ ४८ ॥
vaireṇa yaṁ nṛpatayaḥ śiśupāla-pauṇḍra- śālvādayo gati-vilāsa-vilokanādyaiḥ dhyāyanta ākṛta-dhiyaḥ śayanāsanādau tat-sāmyam āpur anurakta-dhiyāṁ punaḥ kim
SB 11.5.49
मापत्यबुद्धिमकृथा: कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥
māpatya-buddhim akṛthāḥ kṛṣṇe sarvātmanīśvare māyā-manuṣya-bhāvena gūḍhaiśvarye pare ’vyaye
SB 11.5.50
भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥
bhū-bhārāsura-rājanya- hantave guptaye satām avatīrṇasya nirvṛtyai yaśo loke vitanyate
SB 11.5.51
श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥
śrī-śuka uvāca etac chrutvā mahā-bhāgo vasudevo ’ti-vismitaḥ devakī ca mahā-bhāgā jahatur moham ātmanaḥ
SB 11.5.52
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
itihāsam imaṁ puṇyaṁ dhārayed yaḥ samāhitaḥ sa vidhūyeha śamalaṁ brahma-bhūyāya kalpate
Песнь 11, Глава 6
SB 11.6.1
श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca atha brahmātma-jaiḥ devaiḥ prajeśair āvṛto ’bhyagāt bhavaś ca bhūta-bhavyeśo yayau bhūta-gaṇair vṛtaḥ
SB 11.6.2-4
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
indro marudbhir bhagavān ādityā vasavo ’śvinau ṛbhavo ’ṅgiraso rudrā viśve sādhyāś ca devatāḥ gandharvāpsaraso nāgāḥ siddha-cāraṇa-guhyakāḥ ṛṣayaḥ pitaraś caiva sa-vidyādhara-kinnarāḥ dvārakām upasañjagmuḥ sarve kṛṣṇa-didṛkṣavaḥ vapuṣā yena bhagavān nara-loka-manoramaḥ yaśo vitene lokeṣu sarva-loka-malāpaham
SB 11.6.5
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभि: । व्यचक्षतावितृप्ताक्षा: कृष्णमद्भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥
tasyāṁ vibhrājamānāyāṁ samṛddhāyāṁ maharddhibhiḥ vyacakṣatāvitṛptākṣāḥ kṛṣṇam adbhuta-darśanam
SB 11.6.6
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ ६ ॥
svargodyānopagair mālyaiś chādayanto yudūttamam gīrbhiś citra-padārthābhis tuṣṭuvur jagad-īśvaram
SB 11.6.7
श्रीदेवा ऊचु: नता: स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभि: । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै- र्मुमुक्षुभि: कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥
śrī-devā ūcuḥ natāḥ sma te nātha padāravindaṁ buddhīndriya-prāṇa-mano-vacobhiḥ yac cintyate ’ntar hṛdi bhāva-yuktair mumukṣubhiḥ karma-mayoru-pāśāt
SB 11.6.8
त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ: । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत् स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्य: ॥ ८ ॥
tvaṁ māyayā tri-guṇayātmani durvibhāvyaṁ vyaktaṁ sṛjasy avasi lumpasi tad-guṇa-sthaḥ naitair bhavān ajita karmabhir ajyate vai yat sve sukhe ’vyavahite ’bhirato ’navadyaḥ
SB 11.6.9
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतप:क्रियाभि: । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥
śuddhir nṛṇāṁ na tu tatheḍya durāśayānāṁ vidyā-śrutādhyayana-dāna-tapaḥ-kriyābhiḥ sattvātmanām ṛṣabha te yaśasi pravṛddha- sac-chraddhayā śravaṇa-sambhṛtayā yathā syāt
SB 11.6.10
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमान: । य: सात्वतै: समविभूतय आत्मवद्भि- र्व्यूहेऽर्चित: सवनश: स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥
syān nas tavāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ kṣemāya yo munibhir ārdra-hṛdohyamānaḥ yaḥ sātvataiḥ sama-vibhūtaya ātmavadbhir vyūhe ’rcitaḥ savanaśaḥ svar-atikramāya
SB 11.6.11
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभि: परमभागवतै: परीष्ट: ॥ ११ ॥
yaś cintyate prayata-pāṇibhir adhvarāgnau trayyā nirukta-vidhineśa havir gṛhītvā adhyātma-yoga uta yogibhir ātma-māyāṁ jijñāsubhiḥ parama-bhāgavataiḥ parīṣṭaḥ
SB 11.6.12
पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्री: । य: सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: ॥ १२ ॥
paryuṣṭayā tava vibho vana-mālayeyaṁ saṁspārdhinī bhagavatī pratipatnī-vac chrīḥ yaḥ su-praṇītam amuyārhaṇam ādadan no bhūyāt sadāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ
SB 11.6.13
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वो: । स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पाद: पुनातु भगवन् भजतामघं न: ॥ १३ ॥
ketus tri-vikrama-yutas tri-patat-patāko yas te bhayābhaya-karo ’sura-deva-camvoḥ svargāya sādhuṣu khaleṣv itarāya bhūman padaḥ punātu bhagavan bhajatām aghaṁ naḥ
SB 11.6.14
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमाना: । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयो: परस्य शं नस्तनोतु चरण: पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥
nasy ota-gāva iva yasya vaśe bhavanti brahmādayas tanu-bhṛto mithur ardyamānāḥ kālasya te prakṛti-pūruṣayoḥ parasya śaṁ nas tanotu caraṇaḥ puruṣottamasya
SB 11.6.15
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहु: । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्त: कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥
asyāsi hetur udaya-sthiti-saṁyamānām avyakta-jīva-mahatām api kālam āhuḥ so ’yaṁ tri-ṇābhir akhilāpacaye pravṛttaḥ kālo gabhīra-raya uttama-pūruṣas tvam
SB 11.6.16
त्वत्त: पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्य: । सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥
tvattaḥ pumān samadhigamya yayāsya vīryaṁ dhatte mahāntam iva garbham amogha-vīryaḥ so ’yaṁ tayānugata ātmana āṇḍa-kośaṁ haimaṁ sasarja bahir āvaraṇair upetam
SB 11.6.17
तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वत: परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥
tat tasthūṣaś ca jagataś ca bhavān adhīśo yan māyayottha-guṇa-vikriyayopanītān arthāñ juṣann api hṛṣīka-pate na lipto ye ’nye svataḥ parihṛtād api bibhyati sma
SB 11.6.18
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्य: ॥ १८ ॥
smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri- bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ patnyas tu ṣoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇair yasyendriyaṁ vimathituṁ karaṇair na vibhvyaḥ
SB 11.6.19
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्या: पादावनेजसरित: शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥
vibhvyas tavāmṛta-kathoda-vahās tri-lokyāḥ pādāvane-ja-saritaḥ śamalāni hantum ānuśravaṁ śrutibhir aṅghri-jam aṅga-saṅgais tīrtha-dvayaṁ śuci-ṣadas ta upaspṛśanti
SB 11.6.20
श्रीबादरायणिरुवाच इत्यभिष्टूय विबुधै: सेश: शतधृतिर्हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रित: ॥ २० ॥
śrī-bādarāyaṇir uvāca ity abhiṣṭūya vibudhaiḥ seśaḥ śata-dhṛtir harim abhyabhāṣata govindaṁ praṇamyāmbaram āśritaḥ
SB 11.6.21
श्रीब्रह्मोवाच भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापित: प्रभो । त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१ ॥
śrī-brahmovāca bhūmer bhārāvatārāya purā vijñāpitaḥ prabho tvam asmābhir aśeṣātman tat tathaivopapāditam
SB 11.6.22
धर्मश्च स्थापित: सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥
dharmaś ca sthāpitaḥ satsu satya-sandheṣu vai tvayā kīrtiś ca dikṣu vikṣiptā sarva-loka-malāpahā
SB 11.6.23
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथा: ॥ २३ ॥
avatīrya yador vaṁśe bibhrad rūpam anuttamam karmāṇy uddāma-vṛttāni hitāya jagato ’kṛthāḥ
SB 11.6.24
यानि ते चरितानीश मनुष्या: साधव: कलौ । शृण्वन्त: कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तम: ॥ २४ ॥
yāni te caritānīśa manuṣyāḥ sādhavaḥ kalau śṛṇvantaḥ kīrtayantaś ca tariṣyanty añjasā tamaḥ
SB 11.6.25
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवत: पुरुषोत्तम । शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥
yadu-vaṁśe ’vatīrṇasya bhavataḥ puruṣottama śarac-chataṁ vyatīyāya pañca-viṁśādhikaṁ prabho
SB 11.6.26-27
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
nādhunā te ’khilādhāra deva-kāryāvaśeṣitam kulaṁ ca vipra-śāpena naṣṭa-prāyam abhūd idam tataḥ sva-dhāma paramaṁ viśasva yadi manyase sa-lokāl loka-pālān naḥ pāhi vaikuṇṭha-kiṅkarān
SB 11.6.28
श्रीभगवानुवाच अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥
śrī-bhagavān uvāca avadhāritam etan me yad āttha vibudheśvara kṛtaṁ vaḥ kāryam akhilaṁ bhūmer bhāro ’vatāritaḥ
SB 11.6.29
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥
tad idaṁ yādava-kulaṁ vīrya-śaurya-śriyoddhatam lokaṁ jighṛkṣad ruddhaṁ me velayeva mahārṇavaḥ
SB 11.6.30
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥
yady asaṁhṛtya dṛptānāṁ yadūnāṁ vipulaṁ kulam gantāsmy anena loko ’yam udvelena vinaṅkṣyati
SB 11.6.31
इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
idānīṁ nāśa ārabdhaḥ kulasya dvija-śāpa-jaḥ yāsyāmi bhavanaṁ brahmann etad-ante tavānagha
SB 11.6.32
श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
śrī-śuka uvāca ity ukto loka-nāthena svayam-bhūḥ praṇipatya tam saha deva-gaṇair devaḥ sva-dhāma samapadyata
SB 11.6.33
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३ ॥
atha tasyāṁ mahotpātān dvāravatyāṁ samutthitān vilokya bhagavān āha yadu-vṛddhān samāgatān
SB 11.6.34
श्रीभगवानुवाच एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वत: । शापश्च न: कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्यय: ॥ ३४ ॥
śrī-bhagavān uvāca ete vai su-mahotpātā vyuttiṣṭhantīha sarvataḥ śāpaś ca naḥ kulasyāsīd brāhmaṇebhyo duratyayaḥ
SB 11.6.35
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका: । प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ॥ ३५ ॥
na vastavyam ihāsmābhir jijīviṣubhir āryakāḥ prabhāsaṁ su-mahat-puṇyaṁ yāsyāmo ’dyaiva mā ciram
SB 11.6.36
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्त: किल्बिषात् सद्यो भेजे भूय: कलोदयम् ॥ ३६ ॥
yatra snātvā dakṣa-śāpād gṛhīto yakṣmaṇodu-rāṭ vimuktaḥ kilbiṣāt sadyo bheje bhūyaḥ kalodayam
SB 11.6.37-38
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
vayaṁ ca tasminn āplutya tarpayitvā pitṝn surān bhojayitvoṣijo viprān nānā-guṇavatāndhasā teṣu dānāni pātreṣu śraddhayoptvā mahānti vai vṛjināni tariṣyāmo dānair naubhir ivārṇavam
SB 11.6.39
श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवा: कुरुनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ ३९ ॥
śrī-śuka uvāca evaṁ bhagavatādiṣṭā yādavāḥ kuru-nandana gantuṁ kṛta-dhiyas tīrthaṁ syandanān samayūyujan
SB 11.6.40-41
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
tan nirīkṣyoddhavo rājan śrutvā bhagavatoditam dṛṣṭvāriṣṭāni ghorāṇi nityaṁ kṛṣṇam anuvrataḥ vivikta upasaṅgamya jagatām īśvareśvaram praṇamya śirasā pādau prāñjalis tam abhāṣata
SB 11.6.42
श्रीउद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वर: ॥ ४२ ॥
śrī-uddhava uvāca deva-deveśa yogeśa puṇya-śravaṇa-kīrtana saṁhṛtyaitat kulaṁ nūnaṁ lokaṁ santyakṣyate bhavān vipra-śāpaṁ samartho ’pi pratyahan na yad īśvaraḥ
SB 11.6.43
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥
nāhaṁ tavāṅghri-kamalaṁ kṣaṇārdham api keśava tyaktuṁ samutsahe nātha sva-dhāma naya mām api
SB 11.6.44
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जना: ॥ ४४ ॥
tava vikrīḍitaṁ kṛṣṇa nṛṇāṁ parama-maṅgalam karṇa-pīyūṣam āsādya tyajanty anya-spṛhāṁ janāḥ
SB 11.6.45
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ ४५ ॥
śayyāsanāṭana-sthāna- snāna-krīḍāśanādiṣu kathaṁ tvāṁ priyam ātmānaṁ vayaṁ bhaktās tyajema hi
SB 11.6.46
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता: । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ ४६ ॥
tvayopabhukta-srag-gandha- vāso-’laṅkāra-carcitāḥ ucchiṣṭa-bhojino dāsās tava māyāṁ jayema hi
SB 11.6.47
वातवसना य ऋषय: श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन: । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ता: सन्न्यासीनोऽमला: ॥ ४७ ॥
vāta-vasanā ya ṛṣayaḥ śramaṇā ūrdhra-manthinaḥ brahmākhyaṁ dhāma te yānti śāntāḥ sannyāsino ’malāḥ
SB 11.6.48-49
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
vayaṁ tv iha mahā-yogin bhramantaḥ karma-vartmasu tvad-vārtayā tariṣyāmas tāvakair dustaraṁ tamaḥ smarantaḥ kīrtayantas te kṛtāni gaditāni ca gaty-utsmitekṣaṇa-kṣveli yan nṛ-loka-viḍambanam
SB 11.6.50
श्रीशुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुत: । एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥
śrī-śuka uvāca evaṁ vijñāpito rājan bhagavān devakī-sutaḥ ekāntinaṁ priyaṁ bhṛtyam uddhavaṁ samabhāṣata
Песнь 11, Глава 7
SB 11.7.1
śrī-bhagavān uvāca yad āttha māṁ mahā-bhāga tac-cikīrṣitam eva me brahmā bhavo loka-pālāḥ svar-vāsaṁ me ’bhikāṅkṣiṇaḥ
SB 11.7.2
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥
mayā niṣpāditaṁ hy atra deva-kāryam aśeṣataḥ yad-artham avatīrṇo ’ham aṁśena brahmaṇārthitaḥ
SB 11.7.3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
kulaṁ vai śāpa-nirdagdhaṁ naṅkṣyaty anyonya-vigrahāt samudraḥ saptame hy enāṁ purīṁ ca plāvayiṣyati
SB 11.7.4
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥
yarhy evāyaṁ mayā tyakto loko ’yaṁ naṣṭa-maṅgalaḥ bhaviṣyaty acirāt sādho kalināpi nirākṛtaḥ
SB 11.7.5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
na vastavyaṁ tvayaiveha mayā tyakte mahī-tale jano ’bhadra-rucir bhadra bhaviṣyati kalau yuge
SB 11.7.6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
tvaṁ tu sarvaṁ parityajya snehaṁ sva-jana-bandhuṣu mayy āveśya manaḥ saṁyak sama-dṛg vicarasva gām
SB 11.7.7
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
yad idaṁ manasā vācā cakṣurbhyāṁ śravaṇādibhiḥ naśvaraṁ gṛhyamāṇaṁ ca viddhi māyā-mano-mayam
SB 11.7.8
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
puṁso ’yuktasya nānārtho bhramaḥ sa guṇa-doṣa-bhāk karmākarma-vikarmeti guṇa-doṣa-dhiyo bhidā
SB 11.7.9
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
tasmād yuktendriya-grāmo yukta-citta idaṁ jagat ātmanīkṣasva vitatam ātmānaṁ mayy adhīśvare
SB 11.7.10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
jñāna-vijñāna-saṁyukta ātma-bhūtaḥ śarīriṇām ātmānubhava-tuṣṭātmā nāntarāyair vihanyase
SB 11.7.11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥
doṣa-buddhyobhayātīto niṣedhān na nivartate guṇa-buddhyā ca vihitaṁ na karoti yathārbhakaḥ
SB 11.7.12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥
sarva-bhūta-suhṛc chānto jñāna-vijñāna-niścayaḥ paśyan mad-ātmakaṁ viśvaṁ na vipadyeta vai punaḥ
SB 11.7.13
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
śrī-śuka uvāca ity ādiṣṭo bhagavatā mahā-bhāgavato nṛpa uddhavaḥ praṇipatyāha tattvaṁ jijñāsur acyutam
SB 11.7.14
श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥
śrī-uddhava uvāca yogeśa yoga-vinyāsa yogātman yoga-sambhava niḥśreyasāya me proktas tyāgaḥ sannyāsa-lakṣaṇaḥ
SB 11.7.15
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥
tyāgo ’yaṁ duṣkaro bhūman kāmānāṁ viṣayātmabhiḥ sutarāṁ tvayi sarvātmann abhaktair iti me matiḥ
SB 11.7.16
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
so ’haṁ mamāham iti mūḍha-matir vigāḍhas tvan-māyayā viracitātmani sānubandhe tat tv añjasā nigaditaṁ bhavatā yathāhaṁ saṁsādhayāmi bhagavann anuśādhi bhṛtyam
SB 11.7.17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥
satyasya te sva-dṛśa ātmana ātmano ’nyaṁ vaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣe sarve vimohita-dhiyas tava māyayeme brahmādayas tanu-bhṛto bahir-artha-bhāvāḥ
SB 11.7.18
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
tasmād bhavantam anavadyam ananta-pāraṁ sarva-jñam īśvaram akuṇṭha-vikuṇṭha-dhiṣṇyam nirviṇṇa-dhīr aham u he vṛjinābhitapto nārāyaṇaṁ nara-sakhaṁ śaraṇaṁ prapadye
SB 11.7.19
श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
śrī-bhagavān uvāca prāyeṇa manujā loke loka-tattva-vicakṣaṇāḥ samuddharanti hy ātmānam ātmanaivāśubhāśayāt
SB 11.7.20
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
ātmano gurur ātmaiva puruṣasya viśeṣataḥ yat pratyakṣānumānābhyāṁ śreyo ’sāv anuvindate
SB 11.7.21
पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
puruṣatve ca māṁ dhīrāḥ sāṅkhya-yoga-viśāradāḥ āvistarāṁ prapaśyanti sarva-śakty-upabṛṁhitam
SB 11.7.22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्व्य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
eka-dvi-tri-catuṣ-pādo bahu-pādas tathāpadaḥ bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭās tāsāṁ me pauruṣī priyā
SB 11.7.23
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥
atra māṁ mṛgayanty addhā yuktā hetubhir īśvaram gṛhyamāṇair guṇair liṅgair agrāhyam anumānataḥ
SB 11.7.24
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥
atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam avadhūtasya saṁvādaṁ yador amita-tejasaḥ
SB 11.7.25
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
avadhūtaṁ dvijaṁ kañcic carantam akuto-bhayam kaviṁ nirīkṣya taruṇaṁ yaduḥ papraccha dharma-vit
SB 11.7.26
श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
śrī-yadur uvāca kuto buddhir iyaṁ brahmann akartuḥ su-viśāradā yām āsādya bhavāl lokaṁ vidvāṁś carati bāla-vat
SB 11.7.27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥
prāyo dharmārtha-kāmeṣu vivitsāyāṁ ca mānavāḥ hetunaiva samīhanta āyuṣo yaśasaḥ śriyaḥ
SB 11.7.28
त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
tvaṁ tu kalpaḥ kavir dakṣaḥ su-bhago ’mṛta-bhāṣaṇaḥ na kartā nehase kiñcij jaḍonmatta-piśāca-vat
SB 11.7.29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥
janeṣu dahyamāneṣu kāma-lobha-davāgninā na tapyase ’gninā mukto gaṅgāmbhaḥ-stha iva dvipaḥ
SB 11.7.30
त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥
tvaṁ hi naḥ pṛcchatāṁ brahmann ātmany ānanda-kāraṇam brūhi sparśa-vihīnasya bhavataḥ kevalātmanaḥ
SB 11.7.31
श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥
śrī-bhagavān uvāca yadunaivaṁ mahā-bhāgo brahmaṇyena su-medhasā pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśrayāvanataṁ dvijaḥ
SB 11.7.32
श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् शृणु ॥ ३२ ॥
śrī-brāhmaṇa uvāca santi me guravo rājan bahavo buddhy-upāśritāḥ yato buddhim upādāya mukto ’ṭāmīha tān śṛṇu
SB 11.7.33-35
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
pṛthivī vāyur ākāśam āpo ’gniś candramā raviḥ kapoto ’jagaraḥ sindhuḥ pataṅgo madhukṛd gajaḥ madhu-hā hariṇo mīnaḥ piṅgalā kuraro ’rbhakaḥ kumārī śara-kṛt sarpa ūrṇanābhiḥ supeśakṛt ete me guravo rājan catur-viṁśatir āśritāḥ śikṣā vṛttibhir eteṣām anvaśikṣam ihātmanaḥ
SB 11.7.36
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
yato yad anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja tat tathā puruṣa-vyāghra nibodha kathayāmi te
SB 11.7.37
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥
bhūtair ākramyamāṇo ’pi dhīro daiva-vaśānugaiḥ tad vidvān na calen mārgād anvaśikṣaṁ kṣiter vratam
SB 11.7.38
शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥
śaśvat parārtha-sarvehaḥ parārthaikānta-sambhavaḥ sādhuḥ śikṣeta bhū-bhṛtto naga-śiṣyaḥ parātmatām
SB 11.7.39
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मन: ॥ ३९ ॥
prāṇa-vṛttyaiva santuṣyen munir naivendriya-priyaiḥ jñānaṁ yathā na naśyeta nāvakīryeta vāṅ-manaḥ
SB 11.7.40
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
viṣayeṣv āviśan yogī nānā-dharmeṣu sarvataḥ guṇa-doṣa-vyapetātmā na viṣajjeta vāyu-vat
SB 11.7.41
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
pārthiveṣv iha deheṣu praviṣṭas tad-guṇāśrayaḥ guṇair na yujyate yogī gandhair vāyur ivātma-dṛk
SB 11.7.42
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
antarhitaś ca sthira-jaṅgameṣu brahmātma-bhāvena samanvayena vyāptyāvyavacchedam asaṅgam ātmano munir nabhastvaṁ vitatasya bhāvayet
SB 11.7.43
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥
tejo-’b-anna-mayair bhāvair meghādyair vāyuneritaiḥ na spṛśyate nabhas tadvat kāla-sṛṣṭair guṇaiḥ pumān
SB 11.7.44
स्वच्छ: प्रकृतित: स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥
svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdho mādhuryas tīrtha-bhūr nṛṇām muniḥ punāty apāṁ mitram īkṣopasparśa-kīrtanaiḥ
SB 11.7.45
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
tejasvī tapasā dīpto durdharṣodara-bhājanaḥ sarva-bhakṣyo ’pi yuktātmā nādatte malam agni-vat
SB 11.7.46
क्वचिच्छन्न: क्वचित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
kvacic channaḥ kvacit spaṣṭa upāsyaḥ śreya icchatām bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṁ dahan prāg-uttarāśubham
SB 11.7.47
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
sva-māyayā sṛṣṭam idaṁ sad-asal-lakṣaṇaṁ vibhuḥ praviṣṭa īyate tat-tat- svarūpo ’gnir ivaidhasi
SB 11.7.48
विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
visargādyāḥ śmaśānāntā bhāvā dehasya nātmanaḥ kalānām iva candrasya kālenāvyakta-vartmanā
SB 11.7.49
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
kālena hy ogha-vegena bhūtānāṁ prabhavāpyayau nityāv api na dṛśyete ātmano ’gner yathārciṣām
SB 11.7.50
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥
guṇair guṇān upādatte yathā-kālaṁ vimuñcati na teṣu yujyate yogī gobhir gā iva go-patiḥ
SB 11.7.51
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
budhyate sve na bhedena vyakti-stha iva tad-gataḥ lakṣyate sthūla-matibhir ātmā cāvasthito ’rka-vat
SB 11.7.52
नातिस्नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥
nāti-snehaḥ prasaṅgo vā kartavyaḥ kvāpi kenacit kurvan vindeta santāpaṁ kapota iva dīna-dhīḥ
SB 11.7.53
कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥
kapotaḥ kaścanāraṇye kṛta-nīḍo vanaspatau kapotyā bhāryayā sārdham uvāsa katicit samāḥ
SB 11.7.54
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥
kapotau sneha-guṇita- hṛdayau gṛha-dharmiṇau dṛṣṭiṁ dṛṣṭyāṅgam aṅgena buddhiṁ buddhyā babandhatuḥ
SB 11.7.55
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
śayyāsanāṭana-sthāna vārtā-krīḍāśanādikam mithunī-bhūya viśrabdhau ceratur vana-rājiṣu
SB 11.7.56
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥
yaṁ yaṁ vāñchati sā rājan tarpayanty anukampitā taṁ taṁ samanayat kāmaṁ kṛcchreṇāpy ajitendriyaḥ
SB 11.7.57
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
kapotī prathamaṁ garbhaṁ gṛhṇantī kāla āgate aṇḍāni suṣuve nīḍe sta-patyuḥ sannidhau satī
SB 11.7.58
प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥
teṣu kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ śaktibhir durvibhāvyābhiḥ komalāṅga-tanūruhāḥ
SB 11.7.59
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putra-vatsalau śṛṇvantau kūjitaṁ tāsāṁ nirvṛtau kala-bhāṣitaiḥ
SB 11.7.60
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
tāsāṁ patatraiḥ su-sparśaiḥ kūjitair mugdha-ceṣṭitaiḥ pratyudgamair adīnānāṁ pitarau mudam āpatuḥ
SB 11.7.61
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥
snehānubaddha-hṛdayāv anyonyaṁ viṣṇu-māyayā vimohitau dīna-dhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ
SB 11.7.62
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
ekadā jagmatus tāsām annārthaṁ tau kuṭumbinau paritaḥ kānane tasminn arthinau ceratuś ciram
SB 11.7.63
दृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यदृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścid yadṛcchāto vane-caraḥ jagṛhe jālam ātatya carataḥ svālayāntike
SB 11.7.64
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥
kapotaś ca kapotī ca prajā-poṣe sadotsukau gatau poṣaṇam ādāya sva-nīḍam upajagmatuḥ
SB 11.7.65
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥
kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jāla-saṁvṛtān tān abhyadhāvat krośantī krośato bhṛśa-duḥkhitā
SB 11.7.66
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥
sāsakṛt sneha-guṇitā dīna-cittāja-māyayā svayaṁ cābadhyata śicā baddhān paśyanty apasmṛtiḥ
SB 11.7.67
कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥
kapotaḥ svātmajān baddhān ātmano ’py adhikān priyān bhāryāṁ cātma-samāṁ dīno vilalāpāti-duḥkhitaḥ
SB 11.7.68
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
aho me paśyatāpāyam alpa-puṇyasya durmateḥ atṛptasyākṛtārthasya gṛhas trai-vargiko hataḥ
SB 11.7.69
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
anurūpānukūlā ca yasya me pati-devatā śūnye gṛhe māṁ santyajya putraiḥ svar yāti sādhubhiḥ
SB 11.7.70
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
so ’haṁ śūnye gṛhe dīno mṛta-dāro mṛta-prajaḥ jijīviṣe kim arthaṁ vā vidhuro duḥkha-jīvitaḥ
SB 11.7.71
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
tāṁs tathaivāvṛtān śigbhir mṛtyu-grastān viceṣṭataḥ svayaṁ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyann apy abudho ’patat
SB 11.7.72
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
taṁ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṁ gṛha-medhinam kapotakān kapotīṁ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham
SB 11.7.73
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
evaṁ kuṭumby aśāntātmā dvandvārāmaḥ patatri-vat puṣṇan kuṭumbaṁ kṛpaṇaḥ sānubandho ’vasīdati
SB 11.7.74
य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥
yaḥ prāpya mānuṣaṁ lokaṁ mukti-dvāram apāvṛtam gṛheṣu khaga-vat saktas tam ārūḍha-cyutaṁ viduḥ
Песнь 11, Глава 8
SB 11.8.1
श्रीब्राह्मण उवाच सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद् यथा दु:खं तस्मान्नेच्छेत तद् बुध: ॥ १ ॥
śrī-brāhmaṇa uvāca sukham aindriyakaṁ rājan svarge naraka eva ca dehināṁ yad yathā duḥkhaṁ tasmān neccheta tad-budhaḥ
SB 11.8.2
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रिय: ॥ २ ॥
grāsaṁ su-mṛṣṭaṁ virasaṁ mahāntaṁ stokam eva vā yadṛcchayaivāpatitaṁ grased ājagaro ’kriyaḥ
SB 11.8.3
शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रम: । यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ३ ॥
śayītāhāni bhūrīṇi nirāhāro ’nupakramaḥ yadi nopanayed grāso mahāhir iva diṣṭa-bhuk
SB 11.8.4
ओज:सहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् । शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४ ॥
ojaḥ-saho-bala-yutaṁ bibhrad deham akarmakam śayāno vīta-nidraś ca nehetendriyavān api
SB 11.8.5
मुनि: प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्यय: । अनन्तपारो ह्यक्षोभ्य: स्तिमितोद इवार्णव: ॥ ५ ॥
muniḥ prasanna-gambhīro durvigāhyo duratyayaḥ ananta-pāro hy akṣobhyaḥ stimitoda ivārṇavaḥ
SB 11.8.6
समृद्धकामोहीनो वा नारायणपरो मुनि: । नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागर: ॥ ६ ॥
samṛddha-kāmo hīno vā nārāyaṇa-paro muniḥ notsarpeta na śuṣyeta saridbhir iva sāgaraḥ
SB 11.8.7
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रिय: । प्रलोभित: पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ७ ॥
dṛṣṭvā striyaṁ deva-māyāṁ tad-bhāvair ajitendriyaḥ pralobhitaḥ pataty andhe tamasy agnau pataṅga-vat
SB 11.8.8
योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि- द्रव्येषु मायारचितेषु मूढ: । प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टि: ॥ ८ ॥
yoṣid-dhiraṇyābharaṇāmbarādi- dravyeṣu māyā-raciteṣu mūḍhaḥ pralobhitātmā hy upabhoga-buddhyā pataṅga-van naśyati naṣṭa-dṛṣṭiḥ
SB 11.8.9
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनि: ॥ ९ ॥
stokaṁ stokaṁ grased grāsaṁ deho varteta yāvatā gṛhān ahiṁsann ātiṣṭhed vṛttiṁ mādhukarīṁ muniḥ
SB 11.8.10
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्य: कुशलो नर: । सर्वत: सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पद: ॥ १० ॥
aṇubhyaś ca mahadbhyaś ca śāstrebhyaḥ kuśalo naraḥ sarvataḥ sāram ādadyāt puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ
SB 11.8.11
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् । पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११ ॥
sāyantanaṁ śvastanaṁ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣitam pāṇi-pātrodarāmatro makṣikeva na saṅgrahī
SB 11.8.12
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुक: । मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥ १२ ॥
sāyantanaṁ śvastanaṁ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣukaḥ makṣikā iva saṅgṛhṇan saha tena vinaśyati
SB 11.8.13
पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि । स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गत: ॥ १३ ॥
padāpi yuvatīṁ bhikṣur na spṛśed dāravīm api spṛśan karīva badhyeta kariṇyā aṅga-saṅgataḥ
SB 11.8.14
नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञ: कर्हिचिन्मृत्युमात्मन: । बलाधिकै: स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ १४ ॥
nādhigacchet striyaṁ prājñaḥ karhicin mṛtyum ātmanaḥ balādhikaiḥ sa hanyeta gajair anyair gajo yathā
SB 11.8.15
न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दु:खसञ्चितम् । भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥ १५ ॥
na deyaṁ nopabhogyaṁ ca lubdhair yad duḥkha-sañcitam bhuṅkte tad api tac cānyo madhu-hevārthavin madhu
SB 11.8.16
सुदु:खोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिष: । मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥ १६ ॥
su-duḥkhopārjitair vittair āśāsānāṁ gṛhāśiṣaḥ madhu-hevāgrato bhuṅkte yatir vai gṛha-medhinām
SB 11.8.17
ग्राम्यगीतं न शृणुयाद् यतिर्वनचर: क्वचित् । शिक्षेत हरिणाद् बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् ॥ १७ ॥
grāmya-gītaṁ na śṛṇuyād yatir vana-caraḥ kvacit śikṣeta hariṇād baddhān mṛgayor gīta-mohitāt
SB 11.8.18
नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुत: ॥ १८ ॥
nṛtya-vāditra-gītāni juṣan grāmyāṇi yoṣitām āsāṁ krīḍanako vaśya ṛṣyaśṛṅgo mṛgī-sutaḥ
SB 11.8.19
जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहित: । मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥ १९ ॥
jihvayāti-pramāthinyā jano rasa-vimohitaḥ mṛtyum ṛcchaty asad-buddhir mīnas tu baḍiśair yathā
SB 11.8.20
इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिण: । वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ २० ॥
indriyāṇi jayanty āśu nirāhārā manīṣiṇaḥ varjayitvā tu rasanaṁ tan nirannasya vardhate
SB 11.8.21
तावज्जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रिय: पुमान् । न जयेद् रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥ २१ ॥
tāvaj jitendriyo na syād vijitānyendriyaḥ pumān na jayed rasanaṁ yāvaj jitaṁ sarvaṁ jite rase
SB 11.8.22
पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेहनगरे पुरा । तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२ ॥
piṅgalā nāma veśyāsīd videha-nagare purā tasyā me śikṣitaṁ kiñcin nibodha nṛpa-nandana
SB 11.8.23
सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती । अभूत् काले बहिर्द्वारे बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ २३ ॥
sā svairiṇy ekadā kāntaṁ saṅketa upaneṣyatī abhūt kāle bahir dvāre bibhratī rūpam uttamam
SB 11.8.24
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ । तान् शुल्कदान् वित्तवत: कान्तान् मेनेऽर्थकामुकी ॥ २४ ॥
mārga āgacchato vīkṣya puruṣān puruṣarṣabha tān śulka-dān vittavataḥ kāntān mene ’rtha-kāmukī
SB 11.8.25-26
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
āgateṣv apayāteṣu sā saṅketopajīvinī apy anyo vittavān ko ’pi mām upaiṣyati bhūri-daḥ evaṁ durāśayā dhvasta- nidrā dvāry avalambatī nirgacchantī praviśatī niśīthaṁ samapadyata
SB 11.8.27
तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतस: । निर्वेद: परमो जज्ञे चिन्ताहेतु: सुखावह: ॥ २७ ॥
tasyā vittāśayā śuṣyad- vaktrāyā dīna-cetasaḥ nirvedaḥ paramo jajñe cintā-hetuḥ sukhāvahaḥ
SB 11.8.28
तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं शृणु यथा मम । निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसि: ॥ २८ ॥
tasyā nirviṇṇa-cittāyā gītaṁ śṛṇu yathā mama nirveda āśā-pāśānāṁ puruṣasya yathā hy asiḥ
SB 11.8.29
न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति । यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९ ॥
na hy aṅgājāta-nirvedo deha-bandhaṁ jihāsati yathā vijñāna-rahito manujo mamatāṁ nṛpa
SB 11.8.30
पिङ्गलोवाच अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मन: । या कान्तादसत: कामं कामये येन बालिशा ॥ ३० ॥
piṅgalovāca aho me moha-vitatiṁ paśyatāvijitātmanaḥ yā kāntād asataḥ kāmaṁ kāmaye yena bāliśā
SB 11.8.31
सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । अकामदं दु:खभयाधिशोक- मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१ ॥
santaṁ samīpe ramaṇaṁ rati-pradaṁ vitta-pradaṁ nityam imaṁ vihāya akāma-daṁ duḥkha-bhayādhi-śoka- moha-pradaṁ tuccham ahaṁ bhaje ’jñā
SB 11.8.32
अहो मयात्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया । स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२ ॥
aho mayātmā paritāpito vṛthā sāṅketya-vṛttyāti-vigarhya-vārtayā straiṇān narād yārtha-tṛṣo ’nuśocyāt krītena vittaṁ ratim ātmanecchatī
SB 11.8.33
यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखै: पिनद्धम् । क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ३३ ॥
yad asthibhir nirmita-vaṁśa-vaṁsya- sthūṇaṁ tvacā roma-nakhaiḥ pinaddham kṣaran-nava-dvāram agāram etad viṇ-mūtra-pūrṇaṁ mad upaiti kānyā
SB 11.8.34
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधी: । यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात् काममच्युतात् ॥ ३४ ॥
videhānāṁ pure hy asminn aham ekaiva mūḍha-dhīḥ yānyam icchanty asaty asmād ātma-dāt kāmam acyutāt
SB 11.8.35
सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५ ॥
suhṛt preṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṁ śarīriṇām taṁ vikrīyātmanaivāhaṁ rame ’nena yathā ramā
SB 11.8.36
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नरा: । आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुता: ॥ ३६ ॥
kiyat priyaṁ te vyabhajan kāmā ye kāma-dā narāḥ ādy-antavanto bhāryāyā devā vā kāla-vidrutāḥ
SB 11.8.37
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णु: केनापि कर्मणा । निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जात: सुखावह: ॥ ३७ ॥
nūnaṁ me bhagavān prīto viṣṇuḥ kenāpi karmaṇā nirvedo ’yaṁ durāśāyā yan me jātaḥ sukhāvahaḥ
SB 11.8.38
मैवं स्युर्मन्दभाग्याया: क्लेशा निर्वेदहेतव: । येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुष: शममृच्छति ॥ ३८ ॥
maivaṁ syur manda-bhāgyāyāḥ kleśā nirveda-hetavaḥ yenānubandhaṁ nirhṛtya puruṣaḥ śamam ṛcchati
SB 11.8.39
तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गता: । त्यक्त्वा दुराशा: शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥ ३९ ॥
tenopakṛtam ādāya śirasā grāmya-saṅgatāḥ tyaktvā durāśāḥ śaraṇaṁ vrajāmi tam adhīśvaram
SB 11.8.40
सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथालाभेन जीवती । विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥ ४० ॥
santuṣṭā śraddadhaty etad yathā-lābhena jīvatī viharāmy amunaivāham ātmanā ramaṇena vai
SB 11.8.41
संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् । ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वर: ॥ ४१ ॥
saṁsāra-kūpe patitaṁ viṣayair muṣitekṣaṇam grastaṁ kālāhinātmānaṁ ko ’nyas trātum adhīśvaraḥ
SB 11.8.42
आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् । अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥ ४२ ॥
ātmaiva hy ātmano goptā nirvidyeta yadākhilāt apramatta idaṁ paśyed grastaṁ kālāhinā jagat
SB 11.8.43
श्रीब्राह्मण उवाच एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् । छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ४३ ॥
śrī-brāhmaṇa uvāca evaṁ vyavasita-matir durāśāṁ kānta-tarṣa-jām chittvopaśamam āsthāya śayyām upaviveśa sā
SB 11.8.44
आशा हि परमं दु:खं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ४४ ॥
āśā hi paramaṁ duḥkhaṁ nairāśyaṁ paramaṁ sukham yathā sañchidya kāntāśāṁ sukhaṁ suṣvāpa piṅgalā
Песнь 11, Глава 9
SB 11.9.1
श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥
śrī-brāhmaṇa uvāca parigraho hi duḥkhāya yad yat priyatamaṁ nṛṇām anantaṁ sukham āpnoti tad vidvān yas tv akiñcanaḥ
SB 11.9.2
सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥
sāmiṣaṁ kuraraṁ jaghnur balino ’nye nirāmiṣāḥ tadāmiṣaṁ parityajya sa sukhaṁ samavindata
SB 11.9.3
न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥
na me mānāpamānau sto na cintā geha-putriṇām ātma-krīḍa ātma-ratir vicarāmīha bāla-vat
SB 11.9.4
द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥
dvāv eva cintayā muktau paramānanda āplutau yo vimugdho jaḍo bālo yo guṇebhyaḥ paraṁ gataḥ
SB 11.9.5
क्वचित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥
kvacit kumārī tv ātmānaṁ vṛṇānān gṛham āgatān svayaṁ tān arhayām āsa kvāpi yāteṣu bandhuṣu
SB 11.9.6
तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥
teṣām abhyavahārārthaṁ śālīn rahasi pārthiva avaghnantyāḥ prakoṣṭha-sthāś cakruḥ śaṅkhāḥ svanaṁ mahat
SB 11.9.7
सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥
sā taj jugupsitaṁ matvā mahatī vrīḍitā tataḥ babhañjaikaikaśaḥ śaṅkhān dvau dvau pāṇyor aśeṣayat
SB 11.9.8
उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥
ubhayor apy abhūd ghoṣo hy avaghnantyāḥ sva-śaṅkhayoḥ tatrāpy ekaṁ nirabhidad ekasmān nābhavad dhvaniḥ
SB 11.9.9
अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥
anvaśikṣam imaṁ tasyā upadeśam arindama lokān anucarann etān loka-tattva-vivitsayā
SB 11.9.10
वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥
vāse bahūnāṁ kalaho bhaved vārtā dvayor api eka eva vaset tasmāt kumāryā iva kaṅkaṇaḥ
SB 11.9.11
मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥
mana ekatra saṁyuñjyāj jita-śvāso jitāsanaḥ vairāgyābhyāsa-yogena dhriyamāṇam atandritaḥ
SB 11.9.12
यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥
yasmin mano labdha-padaṁ yad etac chanaiḥ śanair muñcati karma-reṇūn sattvena vṛddhena rajas tamaś ca vidhūya nirvāṇam upaity anindhanam
SB 11.9.13
तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥
tadaivam ātmany avaruddha-citto na veda kiñcid bahir antaraṁ vā yatheṣu-kāro nṛpatiṁ vrajantam iṣau gatātmā na dadarśa pārśve
SB 11.9.14
एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥
eka-cāry aniketaḥ syād apramatto guhāśayaḥ alakṣyamāṇa ācārair munir eko ’lpa-bhāṣaṇaḥ
SB 11.9.15
गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥
gṛhārambho hi duḥkhāya viphalaś cādhruvātmanaḥ sarpaḥ para-kṛtaṁ veśma praviśya sukham edhate
SB 11.9.16
एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥
eko nārāyaṇo devaḥ pūrva-sṛṣṭaṁ sva-māyayā saṁhṛtya kāla-kalayā kalpānta idam īśvaraḥ eka evādvitīyo ’bhūd ātmādhāro ’khilāśrayaḥ
SB 11.9.17-18
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥
kālenātmānubhāvena sāmyaṁ nītāsu śaktiṣu sattvādiṣv ādi-puruṣaḥ pradhāna-puruṣeśvaraḥ parāvarāṇāṁ parama āste kaivalya-saṁjñitaḥ kevalānubhavānanda- sandoho nirupādhikaḥ
SB 11.9.19
केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥
kevalātmānubhāvena sva-māyāṁ tri-guṇātmikām saṅkṣobhayan sṛjaty ādau tayā sūtram arindama
SB 11.9.20
तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥
tām āhus tri-guṇa-vyaktiṁ sṛjantīṁ viśvato-mukham yasmin protam idaṁ viśvaṁ yena saṁsarate pumān
SB 11.9.21
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥
yathorṇanābhir hṛdayād ūrṇāṁ santatya vaktrataḥ tayā vihṛtya bhūyas tāṁ grasaty evaṁ maheśvaraḥ
SB 11.9.22
यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥
yatra yatra mano dehī dhārayet sakalaṁ dhiyā snehād dveṣād bhayād vāpi yāti tat-tat-svarūpatām
SB 11.9.23
कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥
kīṭaḥ peśaskṛtaṁ dhyāyan kuḍyāṁ tena praveśitaḥ yāti tat-sātmatāṁ rājan pūrva-rūpam asantyajan
SB 11.9.24
एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥
evaṁ gurubhya etebhya eṣā me śikṣitā matiḥ svātmopaśikṣitāṁ buddhiṁ śṛṇu me vadataḥ prabho
SB 11.9.25
देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥
deho gurur mama virakti-viveka-hetur bibhrat sma sattva-nidhanaṁ satatārty-udarkam tattvāny anena vimṛśāmi yathā tathāpi pārakyam ity avasito vicarāmy asaṅgaḥ
SB 11.9.26
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह: सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥
jāyātmajārtha-paśu-bhṛtya-gṛhāpta-vargān puṣṇāti yat-priya-cikīrṣayā vitanvan svānte sa-kṛcchram avaruddha-dhanaḥ sa dehaḥ sṛṣṭvāsya bījam avasīdati vṛkṣa-dharmaḥ
SB 11.9.27
जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥
jihvaikato ’mum apakarṣati karhi tarṣā śiśno ’nyatas tvag udaraṁ śravaṇaṁ kutaścit ghrāṇo ’nyataś capala-dṛk kva ca karma-śaktir bahvyaḥ sapatnya iva geha-patiṁ lunanti
SB 11.9.28
सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥
sṛṣṭvā purāṇi vividhāny ajayātma-śaktyā vṛkṣān sarīsṛpa-paśūn khaga-dandaśūkān tais tair atuṣṭa-hṛdayaḥ puruṣaṁ vidhāya brahmāvaloka-dhiṣaṇaṁ mudam āpa devaḥ
SB 11.9.29
लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥
labdhvā su-durlabham idaṁ bahu-sambhavānte mānuṣyam artha-dam anityam apīha dhīraḥ tūrṇaṁ yateta na pated anu-mṛtyu yāvan niḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt
SB 11.9.30
एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृत: ॥ ३० ॥
evaṁ sañjāta-vairāgyo vijñānāloka ātmani vicarāmi mahīm etāṁ mukta-saṅgo ’nahaṅkṛtaḥ
SB 11.9.31
न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥
na hy ekasmād guror jñānaṁ su-sthiraṁ syāt su-puṣkalam brahmaitad advitīyaṁ vai gīyate bahudharṣibhiḥ
SB 11.9.32
श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥
śrī-bhagavān uvāca ity uktvā sa yaduṁ vipras tam āmantrya gabhīra-dhīḥ vanditaḥ sv-arcito rājñā yayau prīto yathāgatam
SB 11.9.33
अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥
avadhūta-vacaḥ śrutvā pūrveṣāṁ naḥ sa pūrva-jaḥ sarva-saṅga-vinirmuktaḥ sama-citto babhūva ha
Песнь 11, Глава 10
SB 11.10.1
श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca mayoditeṣv avahitaḥ sva-dharmeṣu mad-āśrayaḥ varṇāśrama-kulācāram akāmātmā samācaret
SB 11.10.2
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṁ viṣayātmanām guṇeṣu tattva-dhyānena sarvārambha-viparyayam
SB 11.10.3
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥
suptasya viṣayāloko dhyāyato vā manorathaḥ nānātmakatvād viphalas tathā bhedātma-dhīr guṇaiḥ
SB 11.10.4
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥
nivṛttaṁ karma seveta pravṛttaṁ mat-paras tyajet jijñāsāyāṁ sampravṛtto nādriyet karma-codanām
SB 11.10.5
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्वचित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥
yamān abhīkṣṇaṁ seveta niyamān mat-paraḥ kvacit mad-abhijñaṁ guruṁ śāntam upāsīta mad-ātmakam
SB 11.10.6
अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोदृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥
amāny amatsaro dakṣo nirmamo dṛḍha-sauhṛdaḥ asatvaro ’rtha-jijñāsur anasūyur amogha-vāk
SB 11.10.7
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥
jāyāpatya-gṛha-kṣetra- svajana-draviṇādiṣu udāsīnaḥ samaṁ paśyan sarveṣv artham ivātmanaḥ
SB 11.10.8
विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥
vilakṣaṇaḥ sthūla-sūkṣmād dehād ātmekṣitā sva-dṛk yathāgnir dāruṇo dāhyād dāhako ’nyaḥ prakāśakaḥ
SB 11.10.9
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥
nirodhotpatty-aṇu-bṛhan- nānātvaṁ tat-kṛtān guṇān antaḥ praviṣṭa ādhatta evaṁ deha-guṇān paraḥ
SB 11.10.10
योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥
yo ’sau guṇair viracito deho ’yaṁ puruṣasya hi saṁsāras tan-nibandho ’yaṁ puṁso vidyā cchid ātmanaḥ
SB 11.10.11
तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥
tasmāj jijñāsayātmānam ātma-sthaṁ kevalaṁ param saṅgamya nirased etad vastu-buddhiṁ yathā-kramam
SB 11.10.12
आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥
ācāryo ’raṇir ādyaḥ syād ante-vāsy uttarāraṇiḥ tat-sandhānaṁ pravacanaṁ vidyā-sandhiḥ sukhāvahaḥ
SB 11.10.13
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥
vaiśāradī sāti-viśuddha-buddhir dhunoti māyāṁ guṇa-samprasūtām gunāṁś ca sandahya yad-ātmam etat svayaṁ ca śāṁyaty asamid yathāgniḥ
SB 11.10.14-16
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
athaiṣām karma-kartṝṇāṁ bhoktṝṇāṁ sukha-duḥkhayoḥ nānātvam atha nityatvaṁ loka-kālāgamātmanām manyase sarva-bhāvānāṁ saṁsthā hy autpattikī yathā tat-tad-ākṛti-bhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ evam apy aṅga sarveṣāṁ dehināṁ deha-yogataḥ kālāvayavataḥ santi bhāvā janmādayo ’sakṛt
SB 11.10.17
तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥
tatrāpi karmaṇāṁ kartur asvātantryaṁ ca lakṣyate bhoktuś ca duḥkha-sukhayoḥ ko nv artho vivaśaṁ bhajet
SB 11.10.18
न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥
na dehināṁ sukhaṁ kiñcid vidyate viduṣām api tathā ca duḥkhaṁ mūḍhānāṁ vṛthāhaṅkaraṇaṁ param
SB 11.10.19
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥
yadi prāptiṁ vighātaṁ ca jānanti sukha-duḥkhayoḥ te ’py addhā na vidur yogaṁ mṛtyur na prabhaved yathā
SB 11.10.20
कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥
ko ’nv arthaḥ sukhayaty enaṁ kāmo vā mṛtyur antike āghātaṁ nīyamānasya vadhyasyeva na tuṣṭi-daḥ
SB 11.10.21
श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥
śrutaṁ ca dṛṣṭa-vad duṣṭaṁ spardhāsūyātyaya-vyayaiḥ bahv-antarāya-kāmatvāt kṛṣi-vac cāpi niṣphalam
SB 11.10.22
अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥
antarāyair avihito yadi dharmaḥ sv-anuṣṭhitaḥ tenāpi nirjitaṁ sthānaṁ yathā gacchati tac chṛṇu
SB 11.10.23
इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥
iṣṭveha devatā yajñaiḥ svar-lokaṁ yāti yājñikaḥ bhuñjīta deva-vat tatra bhogān divyān nijārjitān
SB 11.10.24
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥
sva-puṇyopacite śubhre vimāna upagīyate gandharvair viharan madhye devīnāṁ hṛdya-veṣa-dhṛk
SB 11.10.25
स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥
strībhiḥ kāmaga-yānena kiṅkinī-jāla-mālinā krīḍan na vedātma-pātaṁ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ
SB 11.10.26
तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥
tāvat sa modate svarge yāvat puṇyaṁ samāpyate kṣīṇa-puṇyaḥ pataty arvāg anicchan kāla-cālitaḥ
SB 11.10.27-29
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
yady adharma-rataḥ saṅgād asatāṁ vājitendriyaḥ kāmātmā kṛpaṇo lubdhaḥ straiṇo bhūta-vihiṁsakaḥ paśūn avidhinālabhya preta-bhūta-gaṇān yajan narakān avaśo jantur gatvā yāty ulbaṇaṁ tamaḥ karmāṇi duḥkhodarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ deham ābhajate tatra kiṁ sukhaṁ martya-dharmiṇaḥ
SB 11.10.30
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥
lokānāṁ loka-pālānāṁ mad bhayaṁ kalpa-jīvinām brahmaṇo ’pi bhayaṁ matto dvi-parārdha-parāyuṣaḥ
SB 11.10.31
गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥
guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇo ’nusṛjate guṇān jīvas tu guṇa-saṁyukto bhuṅkte karma-phalāny asau
SB 11.10.32
यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि ॥ ३२ ॥
yāvat syād guṇa-vaiṣamyaṁ tāvan nānātvam ātmanaḥ nānātvam ātmano yāvat pāratantryaṁ tadaiva hi
SB 11.10.33
यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥
yāvad asyāsvatantratvaṁ tāvad īśvarato bhayam ya etat samupāsīraṁs te muhyanti śucārpitāḥ
SB 11.10.34
काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥
kāla ātmāgamo lokaḥ svabhāvo dharma eva ca iti māṁ bahudhā prāhur guṇa-vyatikare sati
SB 11.10.35
श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥
śrī-uddhava uvāca guṇeṣu vartamāno ’pi deha-jeṣv anapāvṛtaḥ guṇair na badhyate dehī badhyate vā kathaṁ vibho
SB 11.10.36-37
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
kathaṁ varteta viharet kair vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ kiṁ bhuñjītota visṛjec chayītāsīta yāti vā etad acyuta me brūhi praśnaṁ praśna-vidāṁ vara nitya-baddho nitya-mukta eka eveti me bhramaḥ
Песнь 11, Глава 11
SB 11.11.1
श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca baddho mukta iti vyākhyā guṇato me na vastutaḥ guṇasya māyā-mūlatvān na me mokṣo na bandhanam
SB 11.11.2
शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥
śoka-mohau sukhaṁ duḥkhaṁ dehāpattiś ca māyayā svapno yathātmanaḥ khyātiḥ saṁsṛtir na tu vāstavī
SB 11.11.3
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
vidyāvidye mama tanū viddhy uddhava śarīriṇām mokṣa-bandha-karī ādye māyayā me vinirmite
SB 11.11.4
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥
ekasyaiva mamāṁśasya jīvasyaiva mahā-mate bandho ’syāvidyayānādir vidyayā ca tathetaraḥ
SB 11.11.5
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṁ vadāmi te viruddha-dharmiṇos tāta sthitayor eka-dharmiṇi
SB 11.11.6
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
suparṇāv etau sadṛśau sakhāyau yadṛcchayaitau kṛta-nīḍau ca vṛkṣe ekas tayoḥ khādati pippalānnam anyo niranno ’pi balena bhūyān
SB 11.11.7
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥
ātmānam anyaṁ ca sa veda vidvān apippalādo na tu pippalādaḥ yo ’vidyayā yuk sa tu nitya-baddho vidyā-mayo yaḥ sa tu nitya-muktaḥ
SB 11.11.8
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥
deha-stho ’pi na deha-stho vidvān svapnād yathotthitaḥ adeha-stho ’pi deha-sthaḥ kumatiḥ svapna-dṛg yathā
SB 11.11.9
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥
indriyair indriyārtheṣu guṇair api guṇeṣu ca gṛhyamāṇeṣv ahaṁ kuryān na vidvān yas tv avikriyaḥ
SB 11.11.10
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥
daivādhīne śarīre ’smin guṇa-bhāvyena karmaṇā vartamāno ’budhas tatra kartāsmīti nibadhyate
SB 11.11.11
एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥
evaṁ viraktaḥ śayana āsanāṭana-majjane darśana-sparśana-ghrāṇa- bhojana-śravaṇādiṣu na tathā badhyate vidvān tatra tatrādayan guṇān
SB 11.11.12-13
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
prakṛti-stho ’py asaṁsakto yathā khaṁ savitānilaḥ vaiśāradyekṣayāsaṅga- śitayā chinna-saṁśayaḥ pratibuddha iva svapnān nānātvād vinivartate
SB 11.11.14
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥
yasya syur vīta-saṅkalpāḥ prāṇendriya-mano-dhiyām vṛttayaḥ sa vinirmukto deha-stho ’pi hi tad-guṇaiḥ
SB 11.11.15
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥
yasyātmā hiṁsyate hiṁsrair yena kiñcid yadṛcchayā arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ
SB 11.11.16
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समदृङ्मुनि: ॥ १६ ॥
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhv asādhu vā vadato guṇa-doṣābhyāṁ varjitaḥ sama-dṛṅ muniḥ
SB 11.11.17
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥
na kuryān na vadet kiñcin na dhyāyet sādhv asādhu vā ātmārāmo ’nayā vṛttyā vicarej jaḍa-van muniḥ
SB 11.11.18
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥
śabda-brahmaṇi niṣṇāto na niṣṇāyāt pare yadi śramas tasya śrama-phalo hy adhenum iva rakṣataḥ
SB 11.11.19
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥
gāṁ dugdha-dohām asatīṁ ca bhāryāṁ dehaṁ parādhīnam asat-prajāṁ ca vittaṁ tv atīrthī-kṛtam aṅga vācaṁ hīnāṁ mayā rakṣati duḥkha-duḥkhī
SB 11.11.20
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥
yasyāṁ na me pāvanam aṅga karma sthity-udbhava-prāṇa-nirodham asya līlāvatārepsita-janma vā syād vandhyāṁ giraṁ tāṁ bibhṛyān na dhīraḥ
SB 11.11.21
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
evaṁ jijñāsayāpohya nānātva-bhramam ātmani upārameta virajaṁ mano mayy arpya sarva-ge
SB 11.11.22
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥
yady anīśo dhārayituṁ mano brahmaṇi niścalam mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara
SB 11.11.23-24
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
śraddhālur mat-kathāḥ śṛṇvan su-bhadrā loka-pāvanīḥ gāyann anusmaran karma janma cābhinayan muhuḥ mad-arthe dharma-kāmārthān ācaran mad-apāśrayaḥ labhate niścalāṁ bhaktiṁ mayy uddhava sanātane
SB 11.11.25
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥
sat-saṅga-labdhayā bhaktyā mayi māṁ sa upāsitā sa vai me darśitaṁ sadbhir añjasā vindate padam
SB 11.11.26-27
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
śrī-uddhava uvāca sādhus tavottama-śloka mataḥ kīdṛg-vidhaḥ prabho bhaktis tvayy upayujyeta kīdṛśī sadbhir ādṛtā etan me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat-prabho praṇatāyānuraktāya prapannāya ca kathyatām
SB 11.11.28
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥
tvaṁ brahma paramaṁ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ avatīrno ’si bhagavan svecchopātta-pṛthag-vapuḥ
SB 11.11.29-32
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
śrī-bhagavān uvāca kṛpālur akṛta-drohas titikṣuḥ sarva-dehinām satya-sāro ’navadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ kāmair ahata-dhīr dānto mṛduḥ śucir akiñcanaḥ anīho mita-bhuk śāntaḥ sthiro mac-charaṇo muniḥ apramatto gabhīrātmā dhṛtimāñ jita-ṣaḍ-guṇaḥ amānī māna-daḥ kalyo maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ ājñāyaivaṁ guṇān doṣān mayādiṣṭān api svakān dharmān santyajya yaḥ sarvān māṁ bhajeta sa tu sattamaḥ
SB 11.11.33
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥
jñātvājñātvātha ye vai māṁ yāvān yaś cāsmi yādṛśaḥ bhajanty ananya-bhāvena te me bhaktatamā matāḥ
SB 11.11.34-41
मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम् । परिचर्या स्तुति: प्रह्वगुणकर्मानुकीर्तनम् ॥ ३४ ॥ मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव । सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम् ॥ ३५ ॥ मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् । गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिर्मद्गृहोत्सव: ॥ ३६ ॥ यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु । वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥ ३७ ॥ ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वत: संहत्य चोद्यम: । उद्यानोपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि ॥ ३८ ॥ सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनै: । गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद् यदमायया ॥ ३९ ॥ अमानित्वमदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् । अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम् ॥ ४० ॥ यद् यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मन: । तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते ॥ ४१ ॥
mal-liṅga-mad-bhakta-jana- darśana-sparśanārcanam paricaryā stutiḥ prahva- guṇa-karmānukīrtanam mat-kathā-śravaṇe śraddhā mad-anudhyānam uddhava sarva-lābhopaharaṇaṁ dāsyenātma-nivedanam maj-janma-karma-kathanaṁ mama parvānumodanam gīta-tāṇḍava-vāditra- goṣṭhībhir mad-gṛhotsavaḥ yātrā bali-vidhānaṁ ca sarva-vārṣika-parvasu vaidikī tāntrikī dīkṣā madīya-vrata-dhāraṇam mamārcā-sthāpane śraddhā svataḥ saṁhatya codyamaḥ udyānopavanākrīḍa- pura-mandira-karmaṇi sammārjanopalepābhyāṁ seka-maṇḍala-vartanaiḥ gṛha-śuśrūṣaṇaṁ mahyaṁ dāsa-vad yad amāyayā amānitvam adambhitvaṁ kṛtasyāparikīrtanam api dīpāvalokaṁ me nopayuñjyān niveditam yad yad iṣṭatamaṁ loke yac cāti-priyam ātmanaḥ tat tan nivedayen mahyaṁ tad ānantyāya kalpate
SB 11.11.42
सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणा गावो वैष्णव: खं मरुज्जलम् । भूरात्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ ४२ ॥
sūryo ’gnir brāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṁ maruj jalam bhūr ātmā sarva-bhūtāni bhadra pūjā-padāni me
SB 11.11.43-45
सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् । आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना ॥ ४३ ॥ वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया । वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुर:सरै: ॥ ४४ ॥ स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि । क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ ४५ ॥
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām ātithyena tu viprāgrye goṣv aṅga yavasādinā vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā vāyau mukhya-dhiyā toye dravyais toya-puraḥsaraiḥ sthaṇḍile mantra-hṛdayair bhogair ātmānam ātmani kṣetra-jñaṁ sarva-bhūteṣu samatvena yajeta mām
SB 11.11.46
धिष्ण्येष्वित्येषु मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत्समाहित: ॥ ४६ ॥
dhiṣṇyeṣv ity eṣu mad-rūpaṁ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ yuktaṁ catur-bhujaṁ śāntaṁ dhyāyann arcet samāhitaḥ
SB 11.11.47
इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहित: । लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृति: साधुसेवया ॥ ४७ ॥
iṣṭā-pūrtena mām evaṁ yo yajeta samāhitaḥ labhate mayi sad-bhaktiṁ mat-smṛtiḥ sādhu-sevayā
SB 11.11.48
प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव । नोपायो विद्यते सम्यक् प्रायणं हि सतामहम् ॥ ४८ ॥
prāyeṇa bhakti-yogena sat-saṅgena vinoddhava nopāyo vidyate samyak prāyaṇaṁ hi satām aham
SB 11.11.49
अथैतत् परमं गुह्यं शृण्वतो यदुनन्दन । सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्य: सुहृत् सखा ॥ ४९ ॥
athaitat paramaṁ guhyaṁ śṛṇvato yadu-nandana su-gopyam api vakṣyāmi tvaṁ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā
Песнь 11, Глава 12
SB 11.12.1-2
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
śrī-bhagavān uvāca na rodhayati māṁ yogo na sāṅkhyaṁ dharma eva ca na svādhyāyas tapas tyāgo neṣṭā-pūrtaṁ na dakṣiṇā vratāni yajñaś chandāṁsi tīrthāni niyamā yamāḥ yathāvarundhe sat-saṅgaḥ sarva-saṅgāpaho hi mām
SB 11.12.3-6
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
sat-saṅgena hi daiteyā yātudhānā mṛgāḥ khagāḥ gandharvāpsaraso nāgāḥ siddhāś cāraṇa-guhyakāḥ vidyādharā manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyo ’ntya-jāḥ rajas-tamaḥ-prakṛtayas tasmiṁs tasmin yuge yuge bahavo mat-padaṁ prāptās tvāṣṭra-kāyādhavādayaḥ vṛṣaparvā balir bāṇo mayaś cātha vibhīṣaṇaḥ sugrīvo hanumān ṛkṣo gajo gṛdhro vaṇikpathaḥ vyādhaḥ kubjā vraje gopyo yajña-patnyas tathāpare
SB 11.12.7
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमा: । अव्रतातप्ततपस: मत्सङ्गान्मामुपागता: ॥ ७ ॥
te nādhīta-śruti-gaṇā nopāsita-mahattamāḥ avratātapta-tapasaḥ mat-saṅgān mām upāgatāḥ
SB 11.12.8
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगा: । येऽन्ये मूढधियो नागा: सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥
kevalena hi bhāvena gopyo gāvo nagā mṛgāḥ ye ’nye mūḍha-dhiyo nāgāḥ siddhā mām īyur añjasā
SB 11.12.9
यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरै: । व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासै: प्राप्नुयाद् यत्नवानपि ॥ ९ ॥
yaṁ na yogena sāṅkhyena dāna-vrata-tapo-’dhvaraiḥ vyākhyā-svādhyāya-sannyāsaiḥ prāpnuyād yatnavān api
SB 11.12.10
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ता: । विगाढभावेन न मे वियोग- तीव्राधयोऽन्यं ददृशु: सुखाय ॥ १० ॥
rāmeṇa sārdhaṁ mathurāṁ praṇīte śvāphalkinā mayy anurakta-cittāḥ vigāḍha-bhāvena na me viyoga- tīvrādhayo ’nyaṁ dadṛśuḥ sukhāya
SB 11.12.11
तास्ता: क्षपा: प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण । क्षणार्धवत्ता: पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवु: ॥ ११ ॥
tās tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītā mayaiva vṛndāvana-gocareṇa kṣaṇārdha-vat tāḥ punar aṅga tāsāṁ hīnā mayā kalpa-samā babhūvuḥ
SB 11.12.12
ता नाविदन् मय्यनुषङ्गबद्ध- धिय: स्वमात्मानमदस्तथेदम् । यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्य: प्रविष्टा इव नामरूपे ॥ १२ ॥
tā nāvidan mayy anuṣaṅga-baddha- dhiyaḥ svam ātmānam adas tathedam yathā samādhau munayo ’bdhi-toye nadyaḥ praviṣṭā iva nāma-rūpe
SB 11.12.13
मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबला: । ब्रह्म मां परमं प्रापु: सङ्गाच्छतसहस्रश: ॥ १३ ॥
mat-kāmā ramaṇaṁ jāram asvarūpa-vido ’balāḥ brahma māṁ paramaṁ prāpuḥ saṅgāc chata-sahasraśaḥ
SB 11.12.14-15
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
tasmāt tvam uddhavotsṛjya codanāṁ praticodanām pravṛttiṁ ca nivṛttiṁ ca śrotavyaṁ śrutam eva ca mām ekam eva śaraṇam ātmānaṁ sarva-dehinām yāhi sarvātma-bhāvena mayā syā hy akuto-bhayaḥ
SB 11.12.16
श्रीउद्धव उवाच संशय: शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मन: ॥ १६ ॥
śrī-uddhava uvāca saṁśayaḥ śṛṇvato vācaṁ tava yogeśvareśvara na nivartata ātma-stho yena bhrāmyati me manaḥ
SB 11.12.17
श्रीभगवानुवाच स एष जीवो विवरप्रसूति: प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्ट: । मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठ: ॥ १७ ॥
śrī-bhagavān uvāca sa eṣa jīvo vivara-prasūtiḥ prāṇena ghoṣeṇa guhāṁ praviṣṭaḥ mano-mayaṁ sūkṣmam upetya rūpaṁ mātrā svaro varṇa iti sthaviṣṭhaḥ
SB 11.12.18
यथानल: खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमान: । अणु: प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥
yathānalaḥ khe ’nila-bandhur uṣmā balena dāruṇy adhimathyamānaḥ aṇuḥ prajāto haviṣā samedhate tathaiva me vyaktir iyaṁ hi vāṇī
SB 11.12.19
एवं गदि: कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्श: श्रुतिश्च । सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमान: सूत्रं रज:सत्त्वतमोविकार: ॥ १९ ॥
evaṁ gadiḥ karma gatir visargo ghrāṇo raso dṛk sparśaḥ śrutiś ca saṅkalpa-vijñānam athābhimānaḥ sūtraṁ rajaḥ-sattva-tamo-vikāraḥ
SB 11.12.20
अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनि- रव्यक्त एको वयसा स आद्य: । विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ २० ॥
ayaṁ hi jīvas tri-vṛd abja-yonir avyakta eko vayasā sa ādyaḥ viśliṣṭa-śaktir bahudheva bhāti bījāni yoniṁ pratipadya yadvat
SB 11.12.21
यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थ: । य एष संसारतरु: पुराण: कर्मात्मक: पुष्पफले प्रसूते ॥ २१ ॥
yasminn idaṁ protam aśeṣam otaṁ paṭo yathā tantu-vitāna-saṁsthaḥ ya eṣa saṁsāra-taruḥ purāṇaḥ karmātmakaḥ puṣpa-phale prasūte
SB 11.12.22-23
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
dve asya bīje śata-mūlas tri-nālaḥ pañca-skandhaḥ pañca-rasa-prasūtiḥ daśaika-śākho dvi-suparṇa-nīḍas tri-valkalo dvi-phalo ’rkaṁ praviṣṭaḥ adanti caikaṁ phalam asya gṛdhrā grāme-carā ekam araṇya-vāsāḥ haṁsā ya ekaṁ bahu-rūpam ijyair māyā-mayaṁ veda sa veda vedam
SB 11.12.24
एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीर: । विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्त: सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥
evaṁ gurūpāsanayaika-bhaktyā vidyā-kuṭhāreṇa śitena dhīraḥ vivṛścya jīvāśayam apramattaḥ sampadya cātmānam atha tyajāstram
Песнь 11, Глава 13
SB 11.13.1
श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca sattvaṁ rajas tama iti guṇā buddher na cātmanaḥ sattvenānyatamau hanyāt sattvaṁ sattvena caiva hi
SB 11.13.2
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥
sattvād dharmo bhaved vṛddhāt puṁso mad-bhakti-lakṣaṇaḥ sāttvikopāsayā sattvaṁ tato dharmaḥ pravartate
SB 11.13.3
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥
dharmo rajas tamo hanyāt sattva-vṛddhir anuttamaḥ āśu naśyati tan-mūlo hy adharma ubhaye hate
SB 11.13.4
आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥
āgamo ’paḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca dhyānaṁ mantro ’tha saṁskāro daśaite guṇa-hetavaḥ
SB 11.13.5
तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥
tat tat sāttvikam evaiṣāṁ yad yad vṛddhāḥ pracakṣate nindanti tāmasaṁ tat tad rājasaṁ tad-upekṣitam
SB 11.13.6
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥
sāttvikāny eva seveta pumān sattva-vivṛddhaye tato dharmas tato jñānaṁ yāvat smṛtir apohanam
SB 11.13.7
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥
veṇu-saṅgharṣa-jo vahnir dagdhvā śāmyati tad-vanam evaṁ guṇa-vyatyaya-jo dehaḥ śāmyati tat-kriyaḥ
SB 11.13.8
श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥
śrī-uddhava uvāca vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padam āpadām tathāpi bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṁ śva-kharāja-vat
SB 11.13.9-10
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
śrī-bhagavān uvāca aham ity anyathā-buddhiḥ pramattasya yathā hṛdi utsarpati rajo ghoraṁ tato vaikārikaṁ manaḥ rajo-yuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ sa-vikalpakaḥ tataḥ kāmo guṇa-dhyānād duḥsahaḥ syād dhi durmateḥ
SB 11.13.11
करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥
karoti kāma-vaśa-gaḥ karmāṇy avijitendriyaḥ duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajo-vega-vimohitaḥ
SB 11.13.12
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥
rajas-tamobhyāṁ yad api vidvān vikṣipta-dhīḥ punaḥ atandrito mano yuñjan doṣa-dṛṣṭir na sajjate
SB 11.13.13
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥
apramatto ’nuyuñjīta mano mayy arpayañ chanaiḥ anirviṇṇo yathā-kālaṁ jita-śvāso jitāsanaḥ
SB 11.13.14
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥
etāvān yoga ādiṣṭo mac-chiṣyaiḥ sanakādibhiḥ sarvato mana ākṛṣya mayy addhāveśyate yathā
SB 11.13.15
श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥
śrī-uddhava uvāca yadā tvaṁ sanakādibhyo yena rūpeṇa keśava yogam ādiṣṭavān etad rūpam icchāmi veditum
SB 11.13.16
श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥
śrī-bhagavān uvāca putrā hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanakādayaḥ papracchuḥ pitaraṁ sūkṣmāṁ yogasyaikāntikīṁ gatim
SB 11.13.17
सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥
sanakādaya ūcuḥ guṇeṣv āviśate ceto guṇāś cetasi ca prabho katham anyonya-santyāgo mumukṣor atititīrṣoḥ
SB 11.13.18
श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥
śrī-bhagavān uvāca evaṁ pṛṣṭo mahā-devaḥ svayambhūr bhūta-bhāvanaḥ dhyāyamānaḥ praśna-bījaṁ nābhyapadyata karma-dhīḥ
SB 11.13.19
स मामचिन्तयद् देव: प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥
sa mām acintayad devaḥ praśna-pāra-titīrṣayā tasyāhaṁ haṁsa-rūpeṇa sakāśam agamaṁ tadā
SB 11.13.20
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥
dṛṣṭvā māṁ ta upavrajya kṛtvā pādābhivandanam brahmāṇam agrataḥ kṛtvā papracchuḥ ko bhavān iti
SB 11.13.21
इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥
ity ahaṁ munibhiḥ pṛṣṭas tattva-jijñāsubhis tadā yad avocam ahaṁ tebhyas tad uddhava nibodha me
SB 11.13.22
वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न ईदृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥
vastuno yady anānātva ātmanaḥ praśna īdṛśaḥ kathaṁ ghaṭeta vo viprā vaktur vā me ka āśrayaḥ
SB 11.13.23
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ ko bhavān iti vaḥ praśno vācārambho hy anarthakaḥ
SB 11.13.24
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate ’nyair apīndriyaiḥ aham eva na matto ’nyad iti budhyadhvam añjasā
SB 11.13.25
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥
guṇeṣv āviśate ceto guṇāś cetasi ca prajāḥ jīvasya deha ubhayaṁ guṇāś ceto mad-ātmanaḥ
SB 11.13.26
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥
guṇeṣu cāviśac cittam abhīkṣṇaṁ guṇa-sevayā guṇāś ca citta-prabhavā mad-rūpa ubhayaṁ tyajet
SB 11.13.27
जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṁ ca guṇato buddhi-vṛttayaḥ tāsāṁ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ
SB 11.13.28
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥
yarhi saṁsṛti-bandho ’yam ātmano guṇa-vṛtti-daḥ mayi turye sthito jahyāt tyāgas tad guṇa-cetasām
SB 11.13.29
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥
ahaṅkāra-kṛtaṁ bandham ātmano ’rtha-viparyayam vidvān nirvidya saṁsāra- cintāṁ turye sthitas tyajet
SB 11.13.30
यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥
yāvan nānārtha-dhīḥ puṁso na nivarteta yuktibhiḥ jāgarty api svapann ajñaḥ svapne jāgaraṇaṁ yathā
SB 11.13.31
असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥
asattvād ātmano ’nyeṣāṁ bhāvānāṁ tat-kṛtā bhidā gatayo hetavaś cāsya mṛṣā svapna-dṛśo yathā
SB 11.13.32
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥
yo jāgare bahir anukṣaṇa-dharmiṇo ’rthān bhuṅkte samasta-karaṇair hṛdi tat-sadṛkṣān svapne suṣupta upasaṁharate sa ekaḥ smṛty-anvayāt tri-guṇa-vṛtti-dṛg indriyeśaḥ
SB 11.13.33
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥
evaṁ vimṛśya guṇato manasas try-avasthā man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ sañchidya hārdam anumāna-sad-ukti-tīkṣṇa- jñānāsinā bhajata mākhila-saṁśayādhim
SB 11.13.34
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥
īkṣeta vibhramam idaṁ manaso vilāsaṁ dṛṣṭaṁ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram vijñānam ekam urudheva vibhāti māyā svapnas tridhā guṇa-visarga-kṛto vikalpaḥ
SB 11.13.35
दृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥
dṛṣṭiṁ tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇas tūṣṇīṁ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ sandṛśyate kva ca yadīdam avastu-buddhyā tyaktaṁ bhramāya na bhavet smṛtir ā-nipātāt
SB 11.13.36
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥
dehaṁ ca naśvaram avasthitam utthitaṁ vā siddho na paśyati yato ’dhyagamat svarūpam daivād apetam atha daiva-vaśād upetaṁ vāso yathā parikṛtaṁ madirā-madāndhaḥ
SB 11.13.37
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥
deho ’pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṁ pratisamīkṣata eva sāsuḥ taṁ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥ svāpnaṁ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ
SB 11.13.38
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥
mayaitad uktaṁ vo viprā guhyaṁ yat sāṅkhya-yogayoḥ jānīta māgataṁ yajñaṁ yuṣmad-dharma-vivakṣayā
SB 11.13.39
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥
ahaṁ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ parāyaṇaṁ dvija-śreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrter damasya ca
SB 11.13.40
मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥
māṁ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṁ nirapekṣakam suhṛdaṁ priyam ātmānaṁ sāmyāsaṅgādayo ’guṇāḥ
SB 11.13.41
इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥
iti me chinna-sandehā munayaḥ sanakādayaḥ sabhājayitvā parayā bhaktyāgṛṇata saṁstavaiḥ
SB 11.13.42
तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥
tair ahaṁ pūjitaḥ saṁyak saṁstutaḥ paramarṣibhiḥ pratyeyāya svakaṁ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ
Песнь 11, Глава 14
SB 11.14.1
श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥
śrī-uddhava uvāca vadanti kṛṣṇa śreyāṁsi bahūni brahma-vādinaḥ teṣāṁ vikalpa-prādhānyam utāho eka-mukhyatā
SB 11.14.2
भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥
bhavatodāhṛtaḥ svāmin bhakti-yogo ’napekṣitaḥ nirasya sarvataḥ saṅgaṁ yena tvayy āviśen manaḥ
SB 11.14.3
श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥
śrī-bhagavān uvāca kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṁ veda-saṁjñitā mayādau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṁ mad-ātmakaḥ
SB 11.14.4
तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥
tena proktā sva-putrāya manave pūrva-jāya sā tato bhṛgv-ādayo ’gṛhṇan sapta brahma-maharṣayaḥ
SB 11.14.5-7
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
tebhyaḥ pitṛbhyas tat-putrā deva-dānava-guhyakāḥ manuṣyāḥ siddha-gandharvāḥ sa-vidyādhara-cāraṇāḥ kindevāḥ kinnarā nāgā rakṣaḥ-kimpuruṣādayaḥ bahvyas teṣāṁ prakṛtayo rajaḥ-sattva-tamo-bhuvaḥ yābhir bhūtāni bhidyante bhūtānāṁ patayas tathā yathā-prakṛti sarveṣāṁ citrā vācaḥ sravanti hi
SB 11.14.8
एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥
evaṁ prakṛti-vaicitryād bhidyante matayo nṛṇām pāramparyeṇa keṣāñcit pāṣaṇḍa-matayo ’pare
SB 11.14.9
मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥
man-māyā-mohita-dhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha śreyo vadanty anekāntaṁ yathā-karma yathā-ruci
SB 11.14.10
धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥
dharmam eke yaśaś cānye kāmaṁ satyaṁ damaṁ śamam anye vadanti svārthaṁ vā aiśvaryaṁ tyāga-bhojanam kecid yajñaṁ tapo dānaṁ vratāni niyamān yamān
SB 11.14.11
आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥
ādy-anta-vanta evaiṣāṁ lokāḥ karma-vinirmitāḥ duḥkhodarkās tamo-niṣṭhāḥ kṣudrā mandāḥ śucārpitāḥ
SB 11.14.12
मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥
mayy arpitātmanaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ mayātmanā sukhaṁ yat tat kutaḥ syād viṣayātmanām
SB 11.14.13
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥
akiñcanasya dāntasya śāntasya sama-cetasaḥ mayā santuṣṭa-manasaḥ sarvāḥ sukha-mayā diśaḥ
SB 11.14.14
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥
na pārameṣṭhyaṁ na mahendra-dhiṣṇyaṁ na sārvabhaumaṁ na rasādhipatyam na yoga-siddhīr apunar-bhavaṁ vā mayy arpitātmecchati mad vinānyat
SB 11.14.15
न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥
na tathā me priyatama ātma-yonir na śaṅkaraḥ na ca saṅkarṣaṇo na śrīr naivātmā ca yathā bhavān
SB 11.14.16
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥
nirapekṣaṁ muniṁ śāntaṁ nirvairaṁ sama-darśanam anuvrajāmy ahaṁ nityaṁ pūyeyety aṅghri-reṇubhiḥ
SB 11.14.17
निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥
niṣkiñcanā mayy anurakta-cetasaḥ śāntā mahānto ’khila-jīva-vatsalāḥ kāmair anālabdha-dhiyo juṣanti te yan nairapekṣyaṁ na viduḥ sukhaṁ mama
SB 11.14.18
बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥
bādhyamāno ’pi mad-bhakto viṣayair ajitendriyaḥ prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayair nābhibhūyate
SB 11.14.19
यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नश: ॥ १९ ॥
yathāgniḥ su-samṛddhārciḥ karoty edhāṁsi bhasmasāt tathā mad-viṣayā bhaktir uddhavaināṁsi kṛtsnaśaḥ
SB 11.14.20
न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥
na sādhayati māṁ yogo na sāṅkhyaṁ dharma uddhava na svādhyāyas tapas tyāgo yathā bhaktir mamorjitā
SB 11.14.21
भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥
bhaktyāham ekayā grāhyaḥ śraddhayātmā priyaḥ satām bhaktiḥ punāti man-niṣṭhā śva-pākān api sambhavāt
SB 11.14.22
धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥
dharmaḥ satya-dayopeto vidyā vā tapasānvitā mad-bhaktyāpetam ātmānaṁ na samyak prapunāti hi
SB 11.14.23
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥
kathaṁ vinā roma-harṣaṁ dravatā cetasā vinā vinānandāśru-kalayā śudhyed bhaktyā vināśayaḥ
SB 11.14.24
वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥
vāg gadgadā dravate yasya cittaṁ rudaty abhīkṣṇaṁ hasati kvacic ca vilajja udgāyati nṛtyate ca mad-bhakti-yukto bhuvanaṁ punāti
SB 11.14.25
यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥
yathāgninā hema malaṁ jahāti dhmātaṁ punaḥ svaṁ bhajate ca rūpam ātmā ca karmānuśayaṁ vidhūya mad-bhakti-yogena bhajaty atho mām
SB 11.14.26
यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥
yathā yathātmā parimṛjyate ’sau mat-puṇya-gāthā-śravaṇābhidhānaiḥ tathā tathā paśyati vastu sūkṣmaṁ cakṣur yathaivāñjana-samprayuktam
SB 11.14.27
विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥
viṣayān dhyāyataś cittaṁ viṣayeṣu viṣajjate mām anusmarataś cittaṁ mayy eva pravilīyate
SB 11.14.28
तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ॥ २८ ॥
tasmād asad-abhidhyānaṁ yathā svapna-manoratham hitvā mayi samādhatsva mano mad-bhāva-bhāvitam
SB 11.14.29
स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥
strīṇāṁ strī-saṅgināṁ saṅgaṁ tyaktvā dūrata ātmavān kṣeme vivikta āsīnaś cintayen mām atandritaḥ
SB 11.14.30
न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥
na tathāsya bhavet kleśo bandhaś cānya-prasaṅgataḥ yoṣit-saṅgād yathā puṁso yathā tat-saṅgi-saṅgataḥ
SB 11.14.31
श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥
śrī-uddhava uvāca yathā tvām aravindākṣa yādṛśaṁ vā yad-ātmakam dhyāyen mumukṣur etan me dhyānaṁ tvaṁ vaktum arhasi
SB 11.14.32-33
श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥
śrī-bhagavān uvāca sama āsana āsīnaḥ sama-kāyo yathā-sukham hastāv utsaṅga ādhāya sva-nāsāgra-kṛtekṣaṇaḥ prāṇasya śodhayen mārgaṁ pūra-kumbhaka-recakaiḥ viparyayeṇāpi śanair abhyasen nirjitendriyaḥ
SB 11.14.34
हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥
hṛdy avicchinam oṁkāraṁ ghaṇṭā-nādaṁ bisorṇa-vat prāṇenodīrya tatrātha punaḥ saṁveśayet svaram
SB 11.14.35
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥
evaṁ praṇava-saṁyuktaṁ prāṇam eva samabhyaset daśa-kṛtvas tri-ṣavaṇaṁ māsād arvāg jitānilaḥ
SB 11.14.36-42
हृत्पुण्डरीकमन्त:स्थमूर्ध्वनालमधोमुखम् । ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रमष्टपत्रं सकर्णिकम् । कर्णिकायां न्यसेत् सूर्यसोमाग्नीनुत्तरोत्तरम् ॥ ३६ ॥ वह्निमध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यानमङ्गलम् । समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ॥ ३७ ॥ सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् । समानकर्णविन्यस्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३८ ॥ हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्सश्रीनिकेतनम् । शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविभूषितम् ॥ ३९ ॥ नूपुरैर्विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम् । द्युमत्किरीटकटककटिसूत्राङ्गदायुतम् ॥ ४० ॥ सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसादसुमुखेक्षणम् । सुकुमारमभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनो दधत् ॥ ४१ ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाकृष्य तन्मन: । बुद्ध्या सारथिना धीर: प्रणयेन्मयि सर्वत: ॥ ४२ ॥
hṛt-puṇḍarīkam antaḥ-stham ūrdhva-nālam adho-mukham dhyātvordhva-mukham unnidram aṣṭa-patraṁ sa-karṇikam karṇikāyāṁ nyaset sūrya- somāgnīn uttarottaram vahni-madhye smared rūpaṁ mamaitad dhyāna-maṅgalam samaṁ praśāntaṁ su-mukhaṁ dīrgha-cāru-catur-bhujam su-cāru-sundara-grīvaṁ su-kapolaṁ śuci-smitam samāna-karṇa-vinyasta- sphuran-makara-kuṇḍalam hemāmbaraṁ ghana-śyāmaṁ śrīvatsa-śrī-niketanam śaṅkha-cakra-gadā-padma- vanamālā-vibhūṣitam nūpurair vilasat-pādaṁ kaustubha-prabhayā yutam dyumat-kirīṭa-kaṭaka- kaṭi-sūtrāṅgadāyutam sarvāṅga-sundaraṁ hṛdyaṁ prasāda-sumukhekṣaṇam su-kumāram abhidhyāyet sarvāṅgeṣu mano dadhat indriyāṇīndriyārthebhyo manasākṛṣya tan manaḥ buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayen mayi sarvataḥ
SB 11.14.43
तत् सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् । नान्यानि चिन्तयेद् भूय: सुस्मितं भावयेन्मुखम् ॥ ४३ ॥
tat sarva-vyāpakaṁ cittam ākṛṣyaikatra dhārayet nānyāni cintayed bhūyaḥ su-smitaṁ bhāvayen mukham
SB 11.14.44
तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योम्नि धारयेत् । तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ४४ ॥
tatra labdha-padaṁ cittam ākṛṣya vyomni dhārayet tac ca tyaktvā mad-āroho na kiñcid api cintayet
SB 11.14.45
एवं समाहितमतिर्मामेवात्मानमात्मनि । विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम् ॥ ४५ ॥
evaṁ samāhita-matir mām evātmānam ātmani vicaṣṭe mayi sarvātman jyotir jyotiṣi saṁyutam
SB 11.14.46
ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मन: । संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञानक्रियाभ्रम: ॥ ४६ ॥
dhyānenetthaṁ su-tīvreṇa yuñjato yogino manaḥ saṁyāsyaty āśu nirvāṇaṁ dravya jñāna-kriyā-bhramaḥ
Песнь 11, Глава 15
SB 11.15.1
श्रीभगवानुवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिन: । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धय: ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca jitendriyasya yuktasya jita-śvāsasya yoginaḥ mayi dhārayataś ceta upatiṣṭhanti siddhayaḥ
SB 11.15.2
श्रीउद्धव उवाच कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २ ॥
śrī-uddhava uvāca kayā dhāraṇayā kā svit kathaṁ vā siddhir acyuta kati vā siddhayo brūhi yogināṁ siddhi-do bhavān
SB 11.15.3
श्रीभगवानुवाच सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगै: । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतव: ॥ ३ ॥
śrī-bhagavān uvāca siddhayo ’ṣṭādaśa proktā dhāraṇā yoga-pāra-gaiḥ tāsām aṣṭau mat-pradhānā daśaiva guṇa-hetavaḥ
SB 11.15.4-5
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
aṇimā mahimā mūrter laghimā prāptir indriyaiḥ prākāmyaṁ śruta-dṛṣṭeṣu śakti-preraṇam īśitā guṇeṣv asaṅgo vaśitā yat-kāmas tad avasyati etā me siddhayaḥ saumya aṣṭāv autpattikā matāḥ
SB 11.15.6-7
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
anūrmimattvaṁ dehe ’smin dūra-śravaṇa-darśanam mano-javaḥ kāma-rūpaṁ para-kāya-praveśanam svacchanda-mṛtyur devānāṁ saha-krīḍānudarśanam yathā-saṅkalpa-saṁsiddhir ājñāpratihatā gatiḥ
SB 11.15.8-9
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
tri-kāla-jñatvam advandvaṁ para-cittādy-abhijñatā agny-arkāmbu-viṣādīnāṁ pratiṣṭambho ’parājayaḥ etāś coddeśataḥ proktā yoga-dhāraṇa-siddhayaḥ yayā dhāraṇayā yā syād yathā vā syān nibodha me
SB 11.15.10
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मन: । अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥
bhūta-sūkṣmātmani mayi tan-mātraṁ dhārayen manaḥ aṇimānam avāpnoti tan-mātropāsako mama
SB 11.15.11
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् । महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥
mahat-tattvātmani mayi yathā-saṁsthaṁ mano dadhat mahimānam avāpnoti bhūtānāṁ ca pṛthak pṛthak
SB 11.15.12
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
paramāṇu-maye cittaṁ bhūtānāṁ mayi rañjayan kāla-sūkṣmārthatāṁ yogī laghimānam avāpnuyāt
SB 11.15.13
धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मना: ॥ १३ ॥
dhārayan mayy ahaṁ-tattve mano vaikārike ’khilam sarvendriyāṇām ātmatvaṁ prāptiṁ prāpnoti man-manāḥ
SB 11.15.14
महत्यात्मनि य: सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मन: ॥ १४ ॥
mahaty ātmani yaḥ sūtre dhārayen mayi mānasam prākāmyaṁ pārameṣṭhyaṁ me vindate ’vyakta-janmanaḥ
SB 11.15.15
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे । स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ १५ ॥
viṣṇau try-adhīśvare cittaṁ dhārayet kāla-vigrahe sa īśitvam avāpnoti kṣetrajña-kṣetra-codanām
SB 11.15.16
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥
nārāyaṇe turīyākhye bhagavac-chabda-śabdite mano mayy ādadhad yogī mad-dharmā vaśitām iyāt
SB 11.15.17
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मन: । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṁ manaḥ paramānandam āpnoti yatra kāmo ’vasīyate
SB 11.15.18
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि । धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नर: ॥ १८ ॥
śvetadvīpa-patau cittaṁ śuddhe dharma-maye mayi dhārayañ chvetatāṁ yāti ṣaḍ-ūrmi-rahito naraḥ
SB 11.15.19
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाच: शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥
mayy ākāśātmani prāṇe manasā ghoṣam udvahan tatropalabdhā bhūtānāṁ haṁso vācaḥ śṛṇoty asau
SB 11.15.20
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरत: ॥ २० ॥
cakṣus tvaṣṭari saṁyojya tvaṣṭāram api cakṣuṣi māṁ tatra manasā dhyāyan viśvaṁ paśyati dūrataḥ
SB 11.15.21
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना । मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मन: ॥ २१ ॥
mano mayi su-saṁyojya dehaṁ tad-anuvāyunā mad-dhāraṇānubhāvena tatrātmā yatra vai manaḥ
SB 11.15.22
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रय: ॥ २२ ॥
yadā mana upādāya yad yad rūpaṁ bubhūṣati tat tad bhaven mano-rūpaṁ mad-yoga-balam āśrayaḥ
SB 11.15.23
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूत: षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥
para-kāyaṁ viśan siddha ātmānaṁ tatra bhāvayet piṇḍaṁ hitvā viśet prāṇo vāyu-bhūtaḥ ṣaḍaṅghri-vat
SB 11.15.24
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुर:कण्ठमूर्धसु । आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ २४ ॥
pārṣṇyāpīḍya gudaṁ prāṇaṁ hṛd-uraḥ-kaṇṭha-mūrdhasu āropya brahma-randhreṇa brahma nītvotsṛjet tanum
SB 11.15.25
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्ती: सुरस्त्रिय: ॥ २५ ॥
vihariṣyan surākrīḍe mat-sthaṁ sattvaṁ vibhāvayet vimānenopatiṣṭhanti sattva-vṛttīḥ sura-striyaḥ
SB 11.15.26
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्पर: पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥ २६ ॥
yathā saṅkalpayed buddhyā yadā vā mat-paraḥ pumān mayi satye mano yuñjaṁs tathā tat samupāśnute
SB 11.15.27
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितु: पुमान् । कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥
yo vai mad-bhāvam āpanna īśitur vaśituḥ pumān kutaścin na vihanyeta tasya cājñā yathā mama
SB 11.15.28
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविद: । तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥
mad-bhaktyā śuddha-sattvasya yogino dhāraṇā-vidaḥ tasya trai-kālikī buddhir janma-mṛtyūpabṛṁhitā
SB 11.15.29
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपु: । मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥
agny-ādibhir na hanyeta muner yoga-mayaṁ vapuḥ mad-yoga-śānta-cittasya yādasām udakaṁ yathā
SB 11.15.30
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिता: । ध्वजातपत्रव्यजनै: स भवेदपराजित: ॥ ३० ॥
mad-vibhūtīr abhidhyāyan śrīvatsāstra-vibhūṣitāḥ dhvajātapatra-vyajanaiḥ sa bhaved aparājitaḥ
SB 11.15.31
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुने: । सिद्धय: पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषत: ॥ ३१ ॥
upāsakasya mām evaṁ yoga-dhāraṇayā muneḥ siddhayaḥ pūrva-kathitā upatiṣṭhanty aśeṣataḥ
SB 11.15.32
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुने: । मद्धारणां धारयत: का सा सिद्धि: सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥
jitendriyasya dāntasya jita-śvāsātmano muneḥ mad-dhāraṇāṁ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ su-durlabhā
SB 11.15.33
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतव: ॥ ३३ ॥
antarāyān vadanty etā yuñjato yogam uttamam mayā sampadyamānasya kāla-kṣapaṇa-hetavaḥ
SB 11.15.34
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धय: । योगेनाप्नोति ता: सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
janmauṣadhi-tapo-mantrair yāvatīr iha siddhayaḥ yogenāpnoti tāḥ sarvā nānyair yoga-gatiṁ vrajet
SB 11.15.35
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतु: पतिरहं प्रभु: । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५ ॥
sarvāsām api siddhīnāṁ hetuḥ patir ahaṁ prabhuḥ ahaṁ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahma-vādinām
SB 11.15.36
अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृत: सर्वदेहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्त: स्वयं तथा ॥ ३६ ॥
aham ātmāntaro bāhyo ’nāvṛtaḥ sarva-dehinām yathā bhūtāni bhūteṣu bahir antaḥ svayaṁ tathā
Песнь 11, Глава 16
SB 11.16.1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
śrī-uddhava uvāca tvaṁ brahma paramaṁ sākṣād anādy-antam apāvṛtam sarveṣām api bhāvānāṁ trāṇa-sthity-apyayodbhavaḥ
SB 11.16.2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyam akṛtātmabhiḥ upāsate tvāṁ bhagavan yāthā-tathyena brāhmaṇāḥ
SB 11.16.3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
yeṣu yeṣu ca bhūteṣu bhaktyā tvāṁ paramarṣayaḥ upāsīnāḥ prapadyante saṁsiddhiṁ tad vadasva me
SB 11.16.4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
gūḍhaś carasi bhūtātmā bhūtānāṁ bhūta-bhāvana na tvāṁ paśyanti bhūtāni paśyantaṁ mohitāni te
SB 11.16.5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
yāḥ kāś ca bhūmau divi vai rasāyāṁ vibhūtayo dikṣu mahā-vibhūte tā mahyam ākhyāhy anubhāvitās te namāmi te tīrtha-padāṅghri-padmam
SB 11.16.6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
śrī-bhagavān uvāca evam etad ahaṁ pṛṣṭaḥ praśnaṁ praśna-vidāṁ vara yuyutsunā vinaśane sapatnair arjunena vai
SB 11.16.7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
jñātvā jñāti-vadhaṁ garhyam adharmaṁ rājya-hetukam tato nivṛtto hantāhaṁ hato ’yam iti laukikaḥ
SB 11.16.8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
sa tadā puruṣa-vyāghro yuktyā me pratibodhitaḥ abhyabhāṣata mām evaṁ yathā tvaṁ raṇa-mūrdhani
SB 11.16.9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
aham ātmoddhavāmīṣāṁ bhūtānāṁ suhṛd īśvaraḥ ahaṁ sarvāṇi bhūtāni teṣāṁ sthity-udbhavāpyayaḥ
SB 11.16.10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
ahaṁ gatir gatimatāṁ kālaḥ kalayatām aham gunāṇāṁ cāpy ahaṁ sāmyaṁ guṇiny autpattiko guṇaḥ
SB 11.16.11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
guṇinām apy ahaṁ sūtraṁ mahatāṁ ca mahān aham sūkṣmāṇām apy ahaṁ jīvo durjayānām ahaṁ manaḥ
SB 11.16.12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
hiraṇyagarbho vedānāṁ mantrāṇāṁ praṇavas tri-vṛt akṣarāṇām a-kāro ’smi padāni cchandasām aham
SB 11.16.13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
indro ’haṁ sarva-devānāṁ vasūnām asmi havya-vāṭ ādityānām ahaṁ viṣṇū rudrāṇāṁ nīla-lohitaḥ
SB 11.16.14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
brahmarṣīṇāṁ bhṛgur ahaṁ rājarṣīṇām ahaṁ manuḥ devarṣīṇāṁ nārado ’haṁ havirdhāny asmi dhenuṣu
SB 11.16.15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
siddheśvarāṇāṁ kapilaḥ suparṇo ’haṁ patatriṇām prajāpatīnāṁ dakṣo ’haṁ pitṝṇām aham aryamā
SB 11.16.16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
māṁ viddhy uddhava daityānāṁ prahlādam asureśvaram somaṁ nakṣatrauṣadhīnāṁ dhaneśaṁ yakṣa-rakṣasām
SB 11.16.17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
airāvataṁ gajendrāṇāṁ yādasāṁ varuṇaṁ prabhum tapatāṁ dyumatāṁ sūryaṁ manuṣyāṇāṁ ca bhū-patim
SB 11.16.18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
uccaiḥśravās turaṅgāṇāṁ dhātūnām asmi kāñcanam yamaḥ saṁyamatāṁ cāham sarpāṇām asmi vāsukiḥ
SB 11.16.19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
nāgendrāṇām ananto ’haṁ mṛgendraḥ śṛṅgi-daṁṣṭriṇām āśramāṇām ahaṁ turyo varṇānāṁ prathamo ’nagha
SB 11.16.20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
tīrthānāṁ srotasāṁ gaṅgā samudraḥ sarasām aham āyudhānāṁ dhanur ahaṁ tripura-ghno dhanuṣmatām
SB 11.16.21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
dhiṣṇyānām asmy ahaṁ merur gahanānāṁ himālayaḥ vanaspatīnām aśvattha oṣadhīnām ahaṁ yavaḥ
SB 11.16.22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
purodhasāṁ vasiṣṭho ’haṁ brahmiṣṭhānāṁ bṛhaspatiḥ skando ’haṁ sarva-senānyām agraṇyāṁ bhagavān ajaḥ
SB 11.16.23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
yajñānāṁ brahma-yajño ’haṁ vratānām avihiṁsanam vāyv-agny-arkāmbu-vāg-ātmā śucīnām apy ahaṁ śuciḥ
SB 11.16.24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
yogānām ātma-saṁrodho mantro ’smi vijigīṣatām ānvīkṣikī kauśalānāṁ vikalpaḥ khyāti-vādinām
SB 11.16.25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
strīṇāṁ tu śatarūpāhaṁ puṁsāṁ svāyambhuvo manuḥ nārāyaṇo munīnāṁ ca kumāro brahmacāriṇām
SB 11.16.26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
dharmāṇām asmi sannyāsaḥ kṣemāṇām abahir-matiḥ guhyānāṁ su-nṛtaṁ maunaṁ mithunānām ajas tv aham
SB 11.16.27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
saṁvatsaro ’smy animiṣām ṛtūnāṁ madhu-mādhavau māsānāṁ mārgaśīrṣo ’haṁ nakṣatrāṇāṁ tathābhijit
SB 11.16.28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
ahaṁ yugānāṁ ca kṛtaṁ dhīrāṇāṁ devalo ’sitaḥ dvaipāyano ’smi vyāsānāṁ kavīnāṁ kāvya ātmavān
SB 11.16.29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
vāsudevo bhagavatāṁ tvaṁ tu bhāgavateṣv aham kimpuruṣānāṁ hanumān vidyādhrāṇāṁ sudarśanaḥ
SB 11.16.30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
ratnānāṁ padma-rāgo ’smi padma-kośaḥ su-peśasām kuśo ’smi darbha-jātīnāṁ gavyam ājyaṁ haviḥṣv aham
SB 11.16.31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
vyavasāyinām ahaṁ lakṣmīḥ kitavānāṁ chala-grahaḥ titikṣāsmi titikṣūṇāṁ sattvaṁ sattvavatām aham
SB 11.16.32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
ojaḥ saho balavatāṁ karmāhaṁ viddhi sātvatām sātvatāṁ nava-mūrtīnām ādi-mūrtir ahaṁ parā
SB 11.16.33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
viśvāvasuḥ pūrvacittir gandharvāpsarasām aham bhūdharāṇām ahaṁ sthairyaṁ gandha-mātram ahaṁ bhuvaḥ
SB 11.16.34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
apāṁ rasaś ca paramas tejiṣṭhānāṁ vibhāvasuḥ prabhā sūryendu-tārāṇāṁ śabdo ’haṁ nabhasaḥ paraḥ
SB 11.16.35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
brahmaṇyānāṁ balir ahaṁ vīrāṇām aham arjunaḥ bhūtānāṁ sthitir utpattir ahaṁ vai pratisaṅkramaḥ
SB 11.16.36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
gaty-ukty-utsargopādānam ānanda-sparśa-lakṣanam āsvāda-śruty-avaghrāṇam ahaṁ sarvendriyendriyam
SB 11.16.37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotir ahaṁ mahān vikāraḥ puruṣo ’vyaktaṁ rajaḥ sattvaṁ tamaḥ param aham etat prasaṅkhyānaṁ jñānaṁ tattva-viniścayaḥ
SB 11.16.38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
mayeśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā sarvātmanāpi sarveṇa na bhāvo vidyate kvacit
SB 11.16.39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
saṅkhyānaṁ paramāṇūnāṁ kālena kriyate mayā na tathā me vibhūtīnāṁ sṛjato ’ṇḍāni koṭiśaḥ
SB 11.16.40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
tejaḥ śrīḥ kīrtir aiśvaryaṁ hrīs tyāgaḥ saubhagaṁ bhagaḥ vīryaṁ titikṣā vijñānaṁ yatra yatra sa me ’ṁśakaḥ
SB 11.16.41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
etās te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ mano-vikārā evaite yathā vācābhidhīyate
SB 11.16.42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
vācaṁ yaccha mano yaccha prāṇān yacchedriyāṇi ca ātmānam ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase ’dhvane
SB 11.16.43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
yo vai vāṅ-manasī saṁyag asaṁyacchan dhiyā yatiḥ tasya vrataṁ tapo dānaṁ sravaty āma-ghaṭāmbu-vat
SB 11.16.44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
tasmād vaco manaḥ prāṇān niyacchen mat-parāyaṇaḥ mad-bhakti-yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate
Песнь 11, Глава 17
SB 11.17.1-2
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
śrī-uddhava uvāca yas tvayābhihitaḥ pūrvaṁ dharmas tvad-bhakti-lakṣaṇaḥ varṇāśramācāravatāṁ sarveṣāṁ dvi-padām api yathānuṣṭhīyamānena tvayi bhaktir nṛṇāṁ bhavet sva-dharmeṇāravindākṣa tan mamākhyātum arhasi
SB 11.17.3-4
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
purā kila mahā-bāho dharmaṁ paramakaṁ prabho yat tena haṁsa-rūpeṇa brahmaṇe ’bhyāttha mādhava sa idānīṁ su-mahatā kālenāmitra-karśana na prāyo bhavitā martya- loke prāg anuśāsitaḥ
SB 11.17.5-6
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
vaktā kartāvitā nānyo dharmasyācyuta te bhuvi sabhāyām api vairiñcyāṁ yatra mūrti-dharāḥ kalāḥ kartrāvitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana tyakte mahī-tale deva vinaṣṭaṁ kaḥ pravakṣyati
SB 11.17.7
तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥
tat tvaṁ naḥ sarva-dharma-jña dharmas tvad-bhakti-lakṣaṇaḥ yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho
SB 11.17.8
श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥
śrī-śuka uvāca itthaṁ sva-bhṛtya-mukhyena pṛṣṭaḥ sa bhagavān hariḥ prītaḥ kṣemāya martyānāṁ dharmān āha sanātanān
SB 11.17.9
श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥
śrī-bhagavān uvāca dharmya eṣa tava praśno naiḥśreyasa-karo nṛṇām varṇāśramācāravatāṁ tam uddhava nibodha me
SB 11.17.10
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥
ādau kṛta-yuge varṇo nṛṇāṁ haṁsa iti smṛtaḥ kṛta-kṛtyāḥ prajā jātyā tasmāt kṛta-yugaṁ viduḥ
SB 11.17.11
वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥
vedaḥ praṇava evāgre dharmo ’haṁ vṛṣa-rūpa-dhṛk upāsate tapo-niṣṭhā haṁsaṁ māṁ mukta-kilbiṣāḥ
SB 11.17.12
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥
tretā-mukhe mahā-bhāga prāṇān me hṛdayāt trayī vidyā prādurabhūt tasyā aham āsaṁ tri-vṛn makhaḥ
SB 11.17.13
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥
vipra-kṣatriya-viṭ-śūdrā mukha-bāhūru-pāda-jāḥ vairājāt puruṣāj jātā ya ātmācāra-lakṣaṇāḥ
SB 11.17.14
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥
gṛhāśramo jaghanato brahmacaryaṁ hṛdo mama vakṣaḥ-sthalād vane-vāsaḥ sannyāsaḥ śirasi sthitaḥ
SB 11.17.15
वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥
varṇānām āśramāṇāṁ ca janma-bhūmy-anusāriṇīḥ āsan prakṛtayo nṝnāṁ nīcair nīcottamottamāḥ
SB 11.17.16
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥
śamo damas tapaḥ śaucaṁ santoṣaḥ kṣāntir ārjavam mad-bhaktiś ca dayā satyaṁ brahma-prakṛtayas tv imāḥ
SB 11.17.17
तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥
tejo balaṁ dhṛtiḥ śauryaṁ titikṣaudāryam udyamaḥ sthairyaṁ brahmanyam aiśvaryaṁ kṣatra-prakṛtayas tv imāḥ
SB 11.17.18
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥
āstikyaṁ dāna-niṣṭhā ca adambho brahma-sevanam atuṣṭir arthopacayair vaiśya-prakṛtayas tv imāḥ
SB 11.17.19
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥
śuśrūṣaṇaṁ dvija-gavāṁ devānāṁ cāpy amāyayā tatra labdhena santoṣaḥ śūdra-prakṛtayas tv imāḥ
SB 11.17.20
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥
aśaucam anṛtaṁ steyaṁ nāstikyaṁ śuṣka-vigrahaḥ kāmaḥ krodhaś ca tarṣaś ca sa bhāvo ’ntyāvasāyinām
SB 11.17.21
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥
ahiṁsā satyam asteyam akāma-krodha-lobhatā bhūta-priya-hitehā ca dharmo ’yaṁ sārva-varṇikaḥ
SB 11.17.22
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥
dvitīyaṁ prāpyānupūrvyāj janmopanayanaṁ dvijaḥ vasan gurukule dānto brahmādhīyīta cāhūtaḥ
SB 11.17.23
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥
mekhalājina-daṇḍākṣa- brahma-sūtra-kamaṇḍalūn jaṭilo ’dhauta-dad-vāso ’rakta-pīṭhaḥ kuśān dadhat
SB 11.17.24
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥
snāna-bhojana-homeṣu japoccāre ca vāg-yataḥ na cchindyān nakha-romāṇi kakṣopastha-gatāny api
SB 11.17.25
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥
reto nāvakirej jātu brahma-vrata-dharaḥ svayam avakīrṇe ’vagāhyāpsu yatāsus tri-padāṁ japet
SB 11.17.26
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥
agny-arkācārya-go-vipra- guru-vṛddha-surāñ śuciḥ samāhita upāsīta sandhye dve yata-vāg japan
SB 11.17.27
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥
ācāryaṁ māṁ vijānīyān navamanyeta karhicit na martya-buddhyāsūyeta sarva-deva-mayo guruḥ
SB 11.17.28
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥
sāyaṁ prātar upānīya bhaikṣyaṁ tasmai nivedayet yac cānyad apy anujñātam upayuñjīta saṁyataḥ
SB 11.17.29
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥
śuśrūṣamāṇa ācāryaṁ sadopāsīta nīca-vat yāna-śayyāsana-sthānair nāti-dūre kṛtāñjaliḥ
SB 11.17.30
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥
evaṁ-vṛtto gurukule vased bhoga-vivarjitaḥ vidyā samāpyate yāvad bibhrad vratam akhaṇḍitam
SB 11.17.31
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रत: ॥ ३१ ॥
yady asau chandasāṁ lokam ārokṣyan brahma-viṣṭapam gurave vinyased dehaṁ svādhyāyārthaṁ bṛhad-vrataḥ
SB 11.17.32
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥
agnau gurāv ātmani ca sarva-bhūteṣu māṁ param apṛthag-dhīr upasīta brahma-varcasvy akalmaṣaḥ
SB 11.17.33
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥
strīṇāṁ nirīkṣaṇa-sparśa- saṁlāpa-kṣvelanādikam prāṇino mithunī-bhūtān agṛhastho ’gratas tyajet
SB 11.17.34-35
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
śaucam ācamanaṁ snānaṁ sandhyopāstir mamārcanam tīrtha-sevā japo ’spṛśyā- bhakṣyāsambhāṣya-varjanam sarvāśrama-prayukto ’yaṁ niyamaḥ kula-nandana mad-bhāvaḥ sarva-bhūteṣu mano-vāk-kāya-saṁyamaḥ
SB 11.17.36
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥
evaṁ bṛhad-vrata-dharo brāhmaṇo ’gnir iva jvalan mad-bhaktas tīvra-tapasā dagdha-karmāśayo ’malaḥ
SB 11.17.37
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥
athānantaram āvekṣyan yathā-jijñāsitāgamaḥ gurave dakṣiṇāṁ dattvā snāyād gurv-anumoditaḥ
SB 11.17.38
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥
gṛhaṁ vanaṁ vopaviśet pravrajed vā dvijottamaḥ āśramād āśramaṁ gacchen nānyathāmat-paraś caret
SB 11.17.39
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
gṛhārthī sadṛśīṁ bhāryām udvahed ajugupsitām yavīyasīṁ tu vayasā yāṁ sa-varṇām anu kramāt
SB 11.17.40
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥
ijyādhyayana-dānāni sarveṣāṁ ca dvi-janmanām pratigraho ’dhyāpanaṁ ca brāhmaṇasyaiva yājanam
SB 11.17.41
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयो: ॥ ४१ ॥
pratigrahaṁ manyamānas tapas-tejo-yaśo-nudam anyābhyām eva jīveta śilair vā doṣa-dṛk tayoḥ
SB 11.17.42
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥
brāhmaṇasya hi deho ’yaṁ kṣudra-kāmāya neṣyate kṛcchrāya tapase ceha pretyānanta-sukhāya ca
SB 11.17.43
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥
śiloñcha-vṛttyā parituṣṭa-citto dharmaṁ mahāntaṁ virajaṁ juṣāṇaḥ mayy arpitātmā gṛha eva tiṣṭhan nāti-prasaktaḥ samupaiti śāntim
SB 11.17.44
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥
samuddharanti ye vipraṁ sīdantaṁ mat-parāyaṇam tān uddhariṣye na cirād āpadbhyo naur ivārṇavāt
SB 11.17.45
सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥
sarvāḥ samuddhared rājā piteva vyasanāt prajāḥ ātmānam ātmanā dhīro yathā gaja-patir gajān
SB 11.17.46
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥
evaṁ-vidho nara-patir vimānenārka-varcasā vidhūyehāśubhaṁ kṛtsnam indreṇa saha modate
SB 11.17.47
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥
sīdan vipro vaṇig-vṛttyā paṇyair evāpadaṁ taret khaḍgena vāpadākrānto na śva-vṛttyā kathañcana
SB 11.17.48
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥
vaiśya-vṛttyā tu rājanyo jīven mṛgayayāpadi cared vā vipra-rūpeṇa na śva-vṛttyā kathañcana
SB 11.17.49
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥
śūdra-vṛttiṁ bhajed vaiśyaḥ śūdraḥ kāru-kaṭa-kriyām kṛcchrān mukto na garhyeṇa vṛttiṁ lipseta karmaṇā
SB 11.17.50
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥
vedādhyāya-svadhā-svāhā- baly-annādyair yathodayam devarṣi-pitṛ-bhūtāni mad-rūpāṇy anv-ahaṁ yajet
SB 11.17.51
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥
yadṛcchayopapannena śuklenopārjitena vā dhanenāpīḍayan bhṛtyān nyāyenaivāharet kratūn
SB 11.17.52
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ५२ ॥
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumby api vipaścin naśvaraṁ paśyed adṛṣṭam api dṛṣṭa-vat
SB 11.17.53
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥
putra-dārāpta-bandhūnāṁ saṅgamaḥ pāntha-saṅgamaḥ anu-dehaṁ viyanty ete svapno nidrānugo yathā
SB 11.17.54
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥
itthaṁ parimṛśan mukto gṛheṣv atithi-vad vasan na gṛhair anubadhyeta nirmamo nirahaṅkṛtaḥ
SB 11.17.55
कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥
karmabhir gṛha-medhīyair iṣṭvā mām eva bhaktimān tiṣṭhed vanaṁ vopaviśet prajāvān vā parivrajet
SB 11.17.56
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥
yas tv āsakta-matir gehe putra-vittaiṣaṇāturaḥ straiṇaḥ kṛpaṇa-dhīr mūḍho mamāham iti badhyate
SB 11.17.57
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajātmajāḥ anāthā mām ṛte dīnāḥ kathaṁ jīvanti duḥkhitāḥ
SB 11.17.58
एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥
evaṁ gṛhāśayākṣipta- hṛdayo mūḍha-dhīr ayam atṛptas tān anudhyāyan mṛto ’ndhaṁ viśate tamaḥ
Песнь 11, Глава 18
SB 11.18.1
श्रीभगवानुवाच वनं विविक्षु: पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुष: ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca vanaṁ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṁ nyasya sahaiva vā vana eva vasec chāntas tṛtīyaṁ bhāgam āyuṣaḥ
SB 11.18.2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा ॥ २ ॥
kanda-mūla-phalair vanyair medhyair vṛttiṁ prakalpayet vasīta valkalaṁ vāsas tṛṇa-parṇājināni vā
SB 11.18.3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दत: । न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशय: ॥ ३ ॥
keśa-roma-nakha-śmaśru- malāni bibhṛyād dataḥ na dhāved apsu majjeta tri kālaṁ sthaṇḍile-śayaḥ
SB 11.18.4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले । आकण्ठमग्न: शिशिर एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsv āsāra-ṣāḍ jale ākaṇtha-magnaḥ śiśira evaṁ vṛttas tapaś caret
SB 11.18.5
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा । उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
agni-pakvaṁ samaśnīyāt kāla-pakvam athāpi vā ulūkhalāśma-kuṭṭo vā dantolūkhala eva vā
SB 11.18.6
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् । देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥
svayaṁ sañcinuyāt sarvam ātmano vṛtti-kāraṇam deśa-kāla-balābhijño nādadītānyadāhṛtam
SB 11.18.7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत् कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
vanyaiś caru-puroḍāśair nirvapet kāla-coditān na tu śrautena paśunā māṁ yajeta vanāśramī
SB 11.18.8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् । चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमै: ॥ ८ ॥
agnihotraṁ ca darśaś ca paurṇamāsaś ca pūrva-vat cāturmāsyāni ca muner āmnātāni ca naigamaiḥ
SB 11.18.9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्तत: । मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
evaṁ cīrṇena tapasā munir dhamani-santataḥ māṁ tapo-mayam ārādhya ṛṣi-lokād upaiti mām
SB 11.18.10
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो नि:श्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिश: कोऽपरस्तत: ॥ १० ॥
yas tv etat kṛcchrataś cīrṇaṁ tapo niḥśreyasaṁ mahat kāmāyālpīyase yuñjyād bāliśaḥ ko ’paras tataḥ
SB 11.18.11
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथु: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११ ॥
yadāsau niyame ’kalpo jarayā jāta-vepathuḥ ātmany agnīn samāropya mac-citto ’gniṁ samāviśet
SB 11.18.12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्नि: प्रव्रजेत्तत: ॥ १२ ॥
yadā karma-vipākeṣu lokeṣu nirayātmasu virāgo jāyate samyaṅ nyastāgniḥ pravrajet tataḥ
SB 11.18.13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे । अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्ष: परिव्रजेत् ॥ १३ ॥
iṣṭvā yathopadeśaṁ māṁ dattvā sarva-svam ṛtvije agnīn sva-prāṇa āveśya nirapekṣaḥ parivrajet
SB 11.18.14
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिण: । विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥
viprasya vai sannyasato devā dārādi-rūpiṇaḥ vighnān kurvanty ayaṁ hy asmān ākramya samiyāt param
SB 11.18.15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥
bibhṛyāc cen munir vāsaḥ kaupīnācchādanaṁ param tyaktaṁ na daṇḍa-pātrābhyām anyat kiñcid anāpadi
SB 11.18.16
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद् वाचं मन:पूतं समाचरेत् ॥ १६ ॥
dṛṣṭi-pūtaṁ nyaset pādaṁ vastra-pūtaṁ pibej jalam satya-pūtāṁ vaded vācaṁ manaḥ-pūtaṁ samācaret
SB 11.18.17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यति: ॥ १७ ॥
maunānīhānilāyāmā daṇḍā vāg-deha-cetasām na hy ete yasya santy aṅga veṇubhir na bhaved yatiḥ
SB 11.18.18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् । सप्तागारानसङ्क्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥
bhikṣāṁ caturṣu varṇeṣu vigarhyān varjayaṁś caret saptāgārān asaṅkḷptāṁs tuṣyel labdhena tāvatā
SB 11.18.19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यत: । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ १९ ॥
bahir jalāśayaṁ gatvā tatropaspṛśya vāg-yataḥ vibhajya pāvitaṁ śeṣaṁ bhuñjītāśeṣam āhṛtam
SB 11.18.20
एकश्चरेन्महीमेतां नि:सङ्ग: संयतेन्द्रिय: । आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शन: ॥ २० ॥
ekaś caren mahīm etāṁ niḥsaṅgaḥ saṁyatendriyaḥ ātma-krīḍa ātma-rata ātma-vān sama-darśanaḥ
SB 11.18.21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशय: । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनि: ॥ २१ ॥
vivikta-kṣema-śaraṇo mad-bhāva-vimalāśayaḥ ātmānaṁ cintayed ekam abhedena mayā muniḥ
SB 11.18.22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम: ॥ २२ ॥
anvīkṣetātmano bandhaṁ mokṣaṁ ca jñāna-niṣṭhayā bandha indriya-vikṣepo mokṣa eṣāṁ ca saṁyamaḥ
SB 11.18.23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनि: । विरक्त: क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २३ ॥
tasmān niyamya ṣaḍ-vargaṁ mad-bhāvena caren muniḥ viraktaḥ kṣudra-kāmebhyo labdhvātmani sukhaṁ mahat
SB 11.18.24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
pura-grāma-vrajān sārthān bhikṣārthaṁ praviśaṁś caret puṇya-deśa-saric-chaila- vanāśrama-vatīṁ mahīm
SB 11.18.25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् । संसिध्यत्याश्वसम्मोह: शुद्धसत्त्व: शिलान्धसा ॥ २५ ॥
vānaprasthāśrama-padeṣv abhīkṣṇaṁ bhaikṣyam ācaret saṁsidhyaty āśv asammohaḥ śuddha-sattvaḥ śilāndhasā
SB 11.18.26
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ २६ ॥
naitad vastutayā paśyed dṛśyamānaṁ vinaśyati asakta-citto viramed ihāmutra-cikīrṣitāt
SB 11.18.27
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥
yad etad ātmani jagan mano-vāk-prāṇa-saṁhatam sarvaṁ māyeti tarkeṇa sva-sthas tyaktvā na tat smaret
SB 11.18.28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षक: । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर: ॥ २८ ॥
jñāna-niṣṭho virakto vā mad-bhakto vānapekṣakaḥ sa-liṅgān āśramāṁs tyaktvā cared avidhi-gocaraḥ
SB 11.18.29
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् । वदेदुन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ २९ ॥
budho bālaka-vat krīḍet kuśalo jaḍa-vac caret vaded unmatta-vad vidvān go-caryāṁ naigamaś caret
SB 11.18.30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुक: । शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३० ॥
veda-vāda-rato na syān na pāṣaṇḍī na haitukaḥ śuṣka-vāda-vivāde na kañcit pakṣaṁ samāśrayet
SB 11.18.31
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु । अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१ ॥
nodvijeta janād dhīro janaṁ codvejayen na tu ati-vādāṁs titikṣeta nāvamanyeta kañcana deham uddiśya paśu-vad vairaṁ kuryān na kenacit
SB 11.18.32
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थित: । यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२ ॥
eka eva paro hy ātmā bhūteṣv ātmany avasthitaḥ yathendur uda-pātreṣu bhūtāny ekātmakāni ca
SB 11.18.33
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ३३ ॥
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle ’śanaṁ kvacit labdhvā na hṛṣyed dhṛtimān ubhayaṁ daiva-tantritam
SB 11.18.34
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥
āhārārthaṁ samīheta yuktaṁ tat-prāṇa-dhāraṇam tattvaṁ vimṛśyate tena tad vijñāya vimucyate
SB 11.18.35
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि: ॥ ३५ ॥
yadṛcchayopapannānnam adyāc chreṣṭham utāparam tathā vāsas tathā śayyāṁ prāptaṁ prāptaṁ bhajen muniḥ
SB 11.18.36
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर: ॥ ३६ ॥
śaucam ācamanaṁ snānaṁ na tu codanayā caret anyāṁś ca niyamāñ jñānī yathāhaṁ līlayeśvaraḥ
SB 11.18.37
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता । आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्तत: सम्पद्यते मया ॥ ३७ ॥
na hi tasya vikalpākhyā yā ca mad-vīkṣayā hatā ā-dehāntāt kvacit khyātis tataḥ sampadyate mayā
SB 11.18.38
दु:खोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो मुनिं गुरुमुपव्रजेत् ॥ ३८ ॥
duḥkhodarkeṣu kāmeṣu jāta-nirveda ātmavān ajijñāsita-mad-dharmo muniṁ gurum upavrajet
SB 11.18.39
तावत् परिचरेद् भक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावद् ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृत: ॥ ३९ ॥
tāvat paricared bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ yāvad brahma vijānīyān mām eva gurum ādṛtaḥ
SB 11.18.40-41
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
yas tv asaṁyata-ṣaḍ-vargaḥ pracaṇḍendriya-sārathiḥ jñāna-vairāgya-rahitas tridaṇḍam upajīvati surān ātmānam ātma-sthaṁ nihnute māṁ ca dharma-hā avipakva-kaṣāyo ’smād amuṣmāc ca vihīyate
SB 11.18.42
भिक्षोर्धर्म: शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकस: । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ४२ ॥
bhikṣor dharmaḥ śamo ’hiṁsā tapa īkṣā vanaukasaḥ gṛhiṇo bhūta-rakṣejyā dvijasyācārya-sevanam
SB 11.18.43
ब्रह्मचर्यं तप: शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तु: सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ४३ ॥
brahmacaryaṁ tapaḥ śaucaṁ santoṣo bhūta-sauhṛdam gṛhasthasyāpy ṛtau gantuḥ sarveṣāṁ mad-upāsanam
SB 11.18.44
इति मां य: स्वधर्मेण भजेन् नित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ४४ ॥
iti māṁ yaḥ sva-dharmeṇa bhajen nityam ananya-bhāk sarva-bhūteṣu mad-bhāvo mad-bhaktiṁ vindate dṛḍhām
SB 11.18.45
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति स: ॥ ४५ ॥
bhaktyoddhavānapāyinyā sarva-loka-maheśvaram sarvotpatty-apyayaṁ brahma kāraṇaṁ mopayāti saḥ
SB 11.18.46
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गति: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो नचिरात् समुपैति माम् ॥ ४६ ॥
iti sva-dharma-nirṇikta- sattvo nirjñāta-mad-gatiḥ jñāna-vijñāna-sampanno na cirāt samupaiti mām
SB 11.18.47
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षण: । स एव मद्भक्तियुतो नि:श्रेयसकर: पर: ॥ ४७ ॥
varṇāśramavatāṁ dharma eṣa ācāra-lakṣaṇaḥ sa eva mad-bhakti-yuto niḥśreyasa-karaḥ paraḥ
SB 11.18.48
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८ ॥
etat te ’bhihitaṁ sādho bhavān pṛcchati yac ca mām yathā sva-dharma-saṁyukto bhakto māṁ samiyāt param
Песнь 11, Глава 19
SB 11.19.1
श्रीभगवानुवाच यो विद्याश्रुतसम्पन्न: आत्मवान् नानुमानिक: । मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca yo vidyā-śruta-sampannaḥ ātmavān nānumānikaḥ māyā-mātram idaṁ jñātvā jñānaṁ ca mayi sannyaset
SB 11.19.2
ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्ट: स्वार्थो हेतुश्च सम्मत: । स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रिय: ॥ २ ॥
jñāninas tv aham eveṣṭaḥ svārtho hetuś ca sammataḥ svargaś caivāpavargaś ca nānyo ’rtho mad-ṛte priyaḥ
SB 11.19.3
ज्ञानविज्ञानसंसिद्धा: पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥ ३ ॥
jñāna-vijñāna-saṁsiddhāḥ padaṁ śreṣṭhaṁ vidur mama jñānī priyatamo ’to me jñānenāsau bibharti mām
SB 11.19.4
तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता ॥ ४ ॥
tapas tīrthaṁ japo dānaṁ pavitrāṇītarāṇi ca nālaṁ kurvanti tāṁ siddhiṁ yā jñāna-kalayā kṛtā
SB 11.19.5
तस्माज्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावत: ॥ ५ ॥
tasmāj jñānena sahitaṁ jñātvā svātmānam uddhava jñāna-vijñāna-sampanno bhaja māṁ bhakti-bhāvataḥ
SB 11.19.6
ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वात्मानमात्मनि । सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन् ॥ ६ ॥
jñāna-vijñāna-yajñena mām iṣṭvātmānam ātmani sarva-yajña-patiṁ māṁ vai saṁsiddhiṁ munayo ’gaman
SB 11.19.7
त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्यत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्यु- राद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥ ७ ॥
tvayy uddhavāśrayati yas tri-vidho vikāro māyāntarāpatati nādy-apavargayor yat janmādayo ’sya yad amī tava tasya kiṁ syur ādy-antayor yad asato ’sti tad eva madhye
SB 11.19.8
श्रीउद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैत- द्वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते त्वद्भक्तियोगं च महद्विमृग्यम् ॥ ८ ॥
śrī-uddhava uvāca jñānaṁ viśuddhaṁ vipulaṁ yathaitad vairāgya-vijñāna-yutaṁ purāṇam ākhyāhi viśveśvara viśva-mūrte tvad-bhakti-yogaṁ ca mahad-vimṛgyam
SB 11.19.9
तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात् ॥ ९ ॥
tāpa-trayeṇābhihatasya ghore santapyamānasya bhavādhvanīśa paśyāmi nānyac charaṇaṁ tavāṅghri- dvandvātapatrād amṛtābhivarṣāt
SB 11.19.10
दष्टं जनं सम्पतितं बिलेऽस्मिन् कालाहिना क्षुद्रसुखोरुतर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यै- र्वचोभिरासिञ्च महानुभाव ॥ १० ॥
daṣṭaṁ janaṁ sampatitaṁ bile ’smin kālāhinā kṣudra-sukhoru-tarṣam samuddharainaṁ kṛpayāpavargyair vacobhir āsiñca mahānubhāva
SB 11.19.11
श्रीभगवानुवाच इत्थमेतत् पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् । अजातशत्रु: पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुशृण्वताम् ॥ ११ ॥
śrī-bhagavān uvāca ittham etat purā rājā bhīṣmaṁ dharma-bhṛtāṁ varam ajāta-śatruḥ papraccha sarveṣāṁ no ’nuśṛṇvatām
SB 11.19.12
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वल: । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान्मोक्षधर्मानपृच्छत ॥ १२ ॥
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛn-nidhana-vihvalaḥ śrutvā dharmān bahūn paścān mokṣa-dharmān apṛcchata
SB 11.19.13
तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमुखाच्छ्रुतान् । ज्ञानवैराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्त्युपबृंहितान् ॥ १३ ॥
tān ahaṁ te ’bhidhāsyāmi deva-vrata-mukhāc chrutān jñāna-vairāgya-vijñāna- śraddhā-bhakty-upabṛṁhitān
SB 11.19.14
नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ १४ ॥
navaikādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai īkṣetāthaikam apy eṣu taj jñānaṁ mama niścitam
SB 11.19.15
एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १५ ॥
etad eva hi vijñānaṁ na tathaikena yena yat sthity-utpatty-apyayān paśyed bhāvānāṁ tri-guṇātmanām
SB 11.19.16
आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यदन्वियात् । पुनस्तत्प्रतिसङ्क्रामे यच्छिष्येत तदेव सत् ॥ १६ ॥
ādāv ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṁ yad anviyāt punas tat-pratisaṅkrāme yac chiṣyeta tad eva sat
SB 11.19.17
श्रुति: प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्वनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥ १७ ॥
śrutiḥ pratyakṣam aitihyam anumānaṁ catuṣṭayam pramāṇeṣv anavasthānād vikalpāt sa virajyate
SB 11.19.18
कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्च्यादमङ्गलम् । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ १८ ॥
karmaṇāṁ pariṇāmitvād ā-viriñcyād amaṅgalam vipaścin naśvaraṁ paśyed adṛṣṭam api dṛṣṭa-vat
SB 11.19.19
भक्तियोग: पुरैवोक्त: प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्ते: कारणं परं ॥ १९ ॥
bhakti-yogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te ’nagha punaś ca kathayiṣyāmi mad-bhakteḥ kāraṇaṁ paraṁ
SB 11.19.20-24
श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभि: स्तवनं मम ॥ २० ॥ आदर: परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मति: ॥ २१ ॥ मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनस: सर्वकामविवर्जनम् ॥ २२ ॥ मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तप: ॥ २३ ॥ एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्ति: कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥ २४ ॥
śraddhāmṛta-kathāyāṁ me śaśvan mad-anukīrtanam pariniṣṭhā ca pūjāyāṁ stutibhiḥ stavanaṁ mama ādaraḥ paricaryāyāṁ sarvāṅgair abhivandanam mad-bhakta-pūjābhyadhikā sarva-bhūteṣu man-matiḥ mad-artheṣv aṅga-ceṣṭā ca vacasā mad-guṇeraṇam mayy arpaṇaṁ ca manasaḥ sarva-kāma-vivarjanam mad-arthe ’rtha-parityāgo bhogasya ca sukhasya ca iṣṭaṁ dattaṁ hutaṁ japtaṁ mad-arthaṁ yad vrataṁ tapaḥ evaṁ dharmair manuṣyāṇām uddhavātma-nivedinām mayi sañjāyate bhaktiḥ ko ’nyo ’rtho ’syāvaśiṣyate
SB 11.19.25
यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं सवैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥ २५ ॥
yadātmany arpitaṁ cittaṁ śāntaṁ sattvopabṛṁhitam dharmaṁ jñānaṁ sa vairāgyam aiśvaryaṁ cābhipadyate
SB 11.19.26
यदर्पितं तद् विकल्पे इन्द्रियै: परिधावति । रजस्वलं चासन्निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥ २६ ॥
yad arpitaṁ tad vikalpe indriyaiḥ paridhāvati rajas-valaṁ cāsan-niṣṭhaṁ cittaṁ viddhi viparyayam
SB 11.19.27
धर्मो मद्भक्तिकृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम् । गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादय: ॥ २७ ॥
dharmo mad-bhakti-kṛt prokto jñānaṁ caikātmya-darśanam guṇesv asaṅgo vairāgyam aiśvaryaṁ cāṇimādayaḥ
SB 11.19.28-32
श्रीउद्धव उवाच यम: कतिविध: प्रोक्तो नियमो वारिकर्षण । क: शम: को दम: कृष्ण का तितिक्षा धृति: प्रभो ॥ २८ ॥ किं दानं किं तप: शौर्यं किम् सत्यमृतमुच्यते । कस्त्याग: किं धनं चेष्टं को यज्ञ: का च दक्षिणा ॥ २९ ॥ पुंस: किं स्विद् बलं श्रीमन् भगो लाभश्च केशव । का विद्या ह्री: परा का श्री: किं सुखं दु:खमेव च ॥ ३० ॥ क: पण्डित: कश्च मूर्ख: क: पन्था उत्पथश्च क: । क: स्वर्गो नरक: क: स्वित् को बन्धुरुत किं गृहम् ॥ ३१ ॥ क आढ्य: को दरिद्रो वा कृपण: क: क ईश्वर: । एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि विपरीतांश्च सत्पते ॥ ३२ ॥
śrī-uddhava uvāca yamaḥ kati-vidhaḥ prokto niyamo vāri-karṣaṇa kaḥ śamaḥ ko damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho kiṁ dānaṁ kiṁ tapaḥ śauryaṁ kim satyam ṛtam ucyate kas tyāgaḥ kiṁ dhanaṁ ceṣṭaṁ ko yajñaḥ kā ca dakṣiṇā puṁsaḥ kiṁ svid balaṁ śrīman bhago lābhaś ca keśava kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṁ sukhaṁ duḥkham eva ca kaḥ paṇḍitaḥ kaś ca mūrkhaḥ kaḥ panthā utpathaś ca kaḥ kaḥ svargo narakaḥ kaḥ svit ko bandhur uta kiṁ gṛham ka āḍhyaḥ ko daridro vā kṛpaṇaḥ kaḥ ka īśvaraḥ etān praśnān mama brūhi viparītāṁś ca sat-pate
SB 11.19.33-35
श्रीभगवानुवाच अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो ह्रीरसञ्चय: । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥ ३३ ॥ शौचं जपस्तपो होम: श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिराचार्यसेवनम् ॥ ३४ ॥ एते यमा: सनियमा उभयोर्द्वादश स्मृता: । पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ ३५ ॥
śrī-bhagavān uvāca ahiṁsā satyam asteyam asaṅgo hrīr asañcayaḥ āstikyaṁ brahmacaryaṁ ca maunaṁ sthairyaṁ kṣamābhayam śaucaṁ japas tapo homaḥ śraddhātithyaṁ mad-arcanam tīrthāṭanaṁ parārthehā tuṣṭir ācārya-sevanam ete yamāḥ sa-niyamā ubhayor dvādaśa smṛtāḥ puṁsām upāsitās tāta yathā-kāmaṁ duhanti hi
SB 11.19.36-39
शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियसंयम: । तितिक्षा दु:खसम्मर्षो जिह्वोपस्थजयो धृति: ॥ ३६ ॥ दण्डन्यास: परं दानं कामत्यागस्तप: स्मृतम् । स्वभावविजय: शौर्यं सत्यं च समदर्शनम् ॥ ३७ ॥ अन्यच्च सुनृता वाणी कविभि: परिकीर्तिता । कर्मस्वसङ्गम: शौचं त्याग: सन्न्यास उच्यते ॥ ३८ ॥ धर्म इष्टं धनं नृणां यज्ञोऽहं भगवत्तम: । दक्षिणा ज्ञानसन्देश: प्राणायाम: परं बलम् ॥ ३९ ॥
śamo man-niṣṭhatā buddher dama indriya-saṁyamaḥ titikṣā duḥkha-sammarṣo jihvopastha-jayo dhṛtiḥ daṇḍa-nyāsaḥ paraṁ dānaṁ kāma-tyāgas tapaḥ smṛtam svabhāva-vijayaḥ śauryaṁ satyaṁ ca sama-darśanam anyac ca sunṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā karmasv asaṅgamaḥ śaucaṁ tyāgaḥ sannyāsa ucyate dharma iṣṭaṁ dhanaṁ nṝṇāṁ yajño ’haṁ bhagavattamaḥ dakṣiṇā jñāna-sandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṁ balam
SB 11.19.40-45
भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्भक्तिरुत्तम: । विद्यात्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा ह्रीरकर्मसु ॥ ४० ॥ श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्या: सुखं दु:खसुखात्यय: । दु:खं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित् ॥ ४१ ॥ मूर्खो देहाद्यहंबुद्धि: पन्था मन्निगम: स्मृत: । उत्पथश्चित्तविक्षेप: स्वर्ग: सत्त्वगुणोदय: ॥ ४२ ॥ नरकस्तमउन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते ॥ ४३ ॥ दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्ट: कृपणो योऽजितेन्द्रिय: । गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्यय: ॥ ४४ ॥ एत उद्धव ते प्रश्ना: सर्वे साधु निरूपिता: । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयो: । गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जित: ॥ ४५ ॥
bhago ma aiśvaro bhāvo lābho mad-bhaktir uttamaḥ vidyātmani bhidā-bādho jugupsā hrīr akarmasu śrīr guṇā nairapekṣyādyāḥ sukhaṁ duḥkha-sukhātyayaḥ duḥkhaṁ kāma-sukhāpekṣā paṇḍito bandha-mokṣa-vit mūrkho dehādy-ahaṁ-buddhiḥ panthā man-nigamaḥ smṛtaḥ utpathaś citta-vikṣepaḥ svargaḥ sattva-guṇodayaḥ narakas tama-unnāho bandhur gurur ahaṁ sakhe gṛhaṁ śarīraṁ mānuṣyaṁ guṇāḍhyo hy āḍhya ucyate daridro yas tv asantuṣṭaḥ kṛpaṇo yo ’jitendriyaḥ guṇeṣv asakta-dhīr īśo guṇa-saṅgo viparyayaḥ eta uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ kiṁ varṇitena bahunā lakṣaṇaṁ guṇa-doṣayoḥ guṇa-doṣa-dṛśir doṣo guṇas tūbhaya-varjitaḥ
Песнь 11, Глава 20
SB 11.20.1
श्रीउद्धव उवाच विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते । अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ १ ॥
śrī-uddhava uvāca vidhiś ca pratiṣedhaś ca nigamo hīśvarasya te avekṣate ’raviṇḍākṣa guṇaṁ doṣaṁ ca karmaṇām
SB 11.20.2
वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् । द्रव्यदेशवय:कालान् स्वर्गं नरकमेव च ॥ २ ॥
varṇāśrama-vikalpaṁ ca pratilomānulomajam dravya-deśa-vayaḥ-kālān svargaṁ narakam eva ca
SB 11.20.3
गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव । नि:श्रेयसं कथं नृणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ३ ॥
guṇa-doṣa-bhidā-dṛṣṭim antareṇa vacas tava niḥśreyasaṁ kathaṁ nṝṇāṁ niṣedha-vidhi-lakṣaṇam
SB 11.20.4
पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर । श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ४ ॥
pitṛ-deva-manuṣyānāṁ vedaś cakṣus taveśvara śreyas tv anupalabdhe ’rthe sādhya-sādhanayor api
SB 11.20.5
गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वत: । निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रम: ॥ ५ ॥
guṇa-doṣa-bhidā-dṛṣṭir nigamāt te na hi svataḥ nigamenāpavādaś ca bhidāyā iti ha bhramaḥ
SB 11.20.6
श्रीभगवानुवाच योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ६ ॥
śrī-bhagavān uvāca yogās trayo mayā proktā nṝṇāṁ śreyo-vidhitsayā jñānaṁ karma ca bhaktiś ca nopāyo ’nyo ’sti kutracit
SB 11.20.7
निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥ ७ ॥
nirviṇṇānāṁ jñāna-yogo nyāsinām iha karmasu teṣv anirviṇṇa-cittānāṁ karma-yogas tu kāminām
SB 11.20.8
यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु य: पुमान् । न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिद: ॥ ८ ॥
yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddhas tu yaḥ pumān na nirviṇṇo nāti-sakto bhakti-yogo ’sya siddhi-daḥ
SB 11.20.9
तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९ ॥
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā mat-kathā-śravaṇādau vā śraddhā yāvan na jāyate
SB 11.20.10
स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशी:काम उद्धव । न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥ १० ॥
sva-dharma-stho yajan yajñair anāśīḥ-kāma uddhava na yāti svarga-narakau yady anyan na samācaret
SB 11.20.11
अस्मिंल्लोके वर्तमान: स्वधर्मस्थोऽनघ: शुचि: । ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ ११ ॥
asmiḻ loke vartamānaḥ sva-dharma-stho ’naghaḥ śuciḥ jñānaṁ viśuddham āpnoti mad-bhaktiṁ vā yadṛcchayā
SB 11.20.12
स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा । साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ॥ १२ ॥
svargiṇo ’py etam icchanti lokaṁ nirayiṇas tathā sādhakaṁ jñāna-bhaktibhyām ubhayaṁ tad-asādhakam
SB 11.20.13
न नर: स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षण: । नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥ १३ ॥
na naraḥ svar-gatiṁ kāṅkṣen nārakīṁ vā vicakṣaṇaḥ nemaṁ lokaṁ ca kāṅkṣeta dehāveśāt pramādyati
SB 11.20.14
एतद् विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत स: । अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम् ॥ १४ ॥
etad vidvān purā mṛtyor abhavāya ghaṭeta saḥ apramatta idaṁ jñātvā martyam apy artha-siddhi-dam
SB 11.20.15
छिद्यमानं यमैरेतै: कृतनीडं वनस्पतिम् । खग: स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पट: ॥ १५ ॥
chidyamānaṁ yamair etaiḥ kṛta-nīḍaṁ vanaspatim khagaḥ sva-ketam utsṛjya kṣemaṁ yāti hy alampaṭaḥ
SB 11.20.16
अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्ध्वायुर्भयवेपथु: । मुक्तसङ्ग: परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६ ॥
aho-rātraiś chidyamānaṁ buddhvāyur bhaya-vepathuḥ mukta-saṅgaḥ paraṁ buddhvā nirīha upaśāmyati
SB 11.20.17
नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ १७ ॥
nṛ-deham ādyaṁ su-labhaṁ su-durlabhaṁ plavaṁ su-kalpaṁ guru-karṇadhāram mayānukūlena nabhasvateritaṁ pumān bhavābdhiṁ na taret sa ātma-hā
SB 11.20.18
यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्त: संयतेन्द्रिय: । अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मन: ॥ १८ ॥
yadārambheṣu nirviṇṇo viraktaḥ saṁyatendriyaḥ abhyāsenātmano yogī dhārayed acalaṁ manaḥ
SB 11.20.19
धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदश्वनवस्थितम् । अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत् ॥ १९ ॥
dhāryamāṇaṁ mano yarhi bhrāmyad āśv anavasthitam atandrito ’nurodhena mārgeṇātma-vaśaṁ nayet
SB 11.20.20
मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रिय: । सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत् ॥ २० ॥
mano-gatiṁ na visṛjej jita-prāṇo jitendriyaḥ sattva-sampannayā buddhyā mana ātma-vaśaṁ nayet
SB 11.20.21
एष वै परमो योगो मनस: सङ्ग्रह: स्मृत: । हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहु: ॥ २१ ॥
eṣa vai paramo yogo manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ hṛdaya-jñatvam anvicchan damyasyevārvato muhuḥ
SB 11.20.22
साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमत: । भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत् प्रसीदति ॥ २२ ॥
sāṅkhyena sarva-bhāvānāṁ pratilomānulomataḥ bhavāpyayāv anudhyāyen mano yāvat prasīdati
SB 11.20.23
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिन: । मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥ २३ ॥
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasyokta-vedinaḥ manas tyajati daurātmyaṁ cintitasyānucintayā
SB 11.20.24
यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मन: ॥ २४ ॥
yamādibhir yoga-pathair ānvīkṣikyā ca vidyayā mamārcopāsanābhir vā nānyair yogyaṁ smaren manaḥ
SB 11.20.25
यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् । योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ २५ ॥
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam yogenaiva dahed aṁho nānyat tatra kadācana
SB 11.20.26
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियम: कृत: । गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६ ॥
sve sve ’dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ karmaṇāṁ jāty-aśuddhānām anena niyamaḥ kṛtaḥ guṇa-doṣa-vidhānena saṅgānāṁ tyājanecchayā
SB 11.20.27-28
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥
jāta-śraddho mat-kathāsu nirviṇṇaḥ sarva-karmasu veda duḥkhātmakān kāmān parityāge ’py anīśvaraḥ tato bhajeta māṁ prītaḥ śraddhālur dṛḍha-niścayaḥ juṣamāṇaś ca tān kāmān duḥkhodarkāṁś ca garhayan
SB 11.20.29
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुने: । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ २९ ॥
proktena bhakti-yogena bhajato māsakṛn muneḥ kāmā hṛdayyā naśyanti sarve mayi hṛdi sthite
SB 11.20.30
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३० ॥
bhidyate hṛdaya-granthiś chidyante sarva-saṁśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi mayi dṛṣṭe ’khilātmani
SB 11.20.31
तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन: । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्राय: श्रेयो भवेदिह ॥ ३१ ॥
tasmān mad-bhakti-yuktasya yogino vai mad-ātmanaḥ na jñānaṁ na ca vairāgyaṁ prāyaḥ śreyo bhaved iha
SB 11.20.32-33
यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥
yat karmabhir yat tapasā jñāna-vairāgyataś ca yat yogena dāna-dharmeṇa śreyobhir itarair api sarvaṁ mad-bhakti-yogena mad-bhakto labhate ’ñjasā svargāpavargaṁ mad-dhāma kathañcid yadi vāñchati
SB 11.20.34
न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३४ ॥
na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hy ekāntino mama vāñchanty api mayā dattaṁ kaivalyam apunar-bhavam
SB 11.20.35
नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्नि:श्रेयसमनल्पकम् । तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ३५ ॥
nairapekṣyaṁ paraṁ prāhur niḥśreyasam analpakam tasmān nirāśiṣo bhaktir nirapekṣasya me bhavet
SB 11.20.36
न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणा: । साधूनां समचित्तानां बुद्धे: परमुपेयुषाम् ॥ ३६ ॥
na mayy ekānta-bhaktānāṁ guṇa-doṣodbhavā guṇāḥ sādhūnāṁ sama-cittānāṁ buddheḥ param upeyuṣām
SB 11.20.37
एवमेतान् मया दिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथ: । क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदु: ॥ ३७ ॥
evam etān mayā diṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ kṣemaṁ vindanti mat-sthānaṁ yad brahma paramaṁ viduḥ
Песнь 11, Глава 21
SB 11.21.1
श्रीभगवानुवाच य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca ya etān mat-patho hitvā bhakti-jñāna-kriyātmakān kṣudrān kāmāṁś calaiḥ prāṇair juṣantaḥ saṁsaranti te
SB 11.21.2
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥
sve sve ’dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ viparyayas tu doṣaḥ syād ubhayor eṣa niścayaḥ
SB 11.21.3
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥
śuddhy-aśuddhī vidhīyete samāneṣv api vastuṣu dravyasya vicikitsārthaṁ guṇa-doṣau śubhāśubhau dharmārthaṁ vyavahārārthaṁ yātrārtham iti cānagha
SB 11.21.4
दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥
darśito ’yaṁ mayācāro dharmam udvahatāṁ dhuram
SB 11.21.5
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥
bhūmy-ambv-agny-anilākāśā bhūtānāṁ pañca-dhātavaḥ ā-brahma-sthāvarādīnāṁ śārīrā ātma-saṁyutāḥ
SB 11.21.6
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥
vedena nāma-rūpāṇi viṣamāṇi sameṣv api dhātuṣūddhava kalpyanta eteṣāṁ svārtha-siddhaye
SB 11.21.7
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥
deśa-kālādi-bhāvānāṁ vastūnāṁ mama sattama guṇa-doṣau vidhīyete niyamārthaṁ hi karmaṇām
SB 11.21.8
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
akṛṣṇa-sāro deśānām abrahmaṇyo ’sucir bhavet kṛṣṇa-sāro ’py asauvīra- kīkaṭāsaṁskṛteriṇam
SB 11.21.9
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥
karmaṇyo guṇavān kālo dravyataḥ svata eva vā yato nivartate karma sa doṣo ’karmakaḥ smṛtaḥ
SB 11.21.10
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥
dravyasya śuddhy-aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca saṁskāreṇātha kālena mahatvālpatayātha vā
SB 11.21.11
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥
śaktyāśaktyātha vā buddhyā samṛddhyā ca yad ātmane aghaṁ kurvanti hi yathā deśāvasthānusārataḥ
SB 11.21.12
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥
dhānya-dārv-asthi-tantūnāṁ rasa-taijasa-carmaṇām kāla-vāyv-agni-mṛt-toyaiḥ pārthivānāṁ yutāyutaiḥ
SB 11.21.13
अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥
amedhya-liptaṁ yad yena gandha-lepaṁ vyapohati bhajate prakṛtiṁ tasya tac chaucaṁ tāvad iṣyate
SB 11.21.14
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्द्विज: ॥ १४ ॥
snāna-dāna-tapo-’vasthā- vīrya-saṁskāra-karmabhiḥ mat-smṛtyā cātmanaḥ śaucaṁ śuddhaḥ karmācared dvijaḥ
SB 11.21.15
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥
mantrasya ca parijñānaṁ karma-śuddhir mad-arpaṇam dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhir adharmas tu viparyayaḥ
SB 11.21.16
क्वचिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥
kvacid guṇo ’pi doṣaḥ syād doṣo ’pi vidhinā guṇaḥ guṇa-doṣārtha-niyamas tad-bhidām eva bādhate
SB 11.21.17
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥
samāna-karmācaraṇaṁ patitānāṁ na pātakam autpattiko guṇaḥ saṅgo na śayānaḥ pataty adhaḥ
SB 11.21.18
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥
yato yato nivarteta vimucyeta tatas tataḥ eṣa dharmo nṛṇāṁ kṣemaḥ śoka-moha-bhayāpahaḥ
SB 11.21.19
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṁsaḥ saṅgas tato bhavet saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmād eva kalir nṛṇām
SB 11.21.20
कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥
kaler durviṣahaḥ krodhas tamas tam anuvartate tamasā grasyate puṁsaś cetanā vyāpinī drutam
SB 11.21.21
तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate tato ’sya svārtha-vibhraṁśo mūrcchitasya mṛtasya ca
SB 11.21.22
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥
viṣayābhiniveśena nātmānaṁ veda nāparam vṛkṣa jīvikayā jīvan vyarthaṁ bhastreva yaḥ śvasan
SB 11.21.23
फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥
phala-śrutir iyaṁ nṝṇāṁ na śreyo rocanaṁ param śreyo-vivakṣayā proktaṁ yathā bhaiṣajya-rocanam
SB 11.21.24
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥
utpattyaiva hi kāmeṣu prāṇeṣu sva-janeṣu ca āsakta-manaso martyā ātmano ’nartha-hetuṣu
SB 11.21.25
न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥
natān aviduṣaḥ svārthaṁ bhrāmyato vṛjinādhvani kathaṁ yuñjyāt punas teṣu tāṁs tamo viśato budhaḥ
SB 11.21.26
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥
evaṁ vyavasitaṁ kecid avijñāya kubuddhayaḥ phala-śrutiṁ kusumitāṁ na veda-jñā vadanti hi
SB 11.21.27
कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥
kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥ puṣpeṣu phala-buddhayaḥ agni-mugdhā dhūma-tāntāḥ svaṁ lokaṁ na vidanti te
SB 11.21.28
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥
na te mām aṅga jānanti hṛdi-sthaṁ ya idaṁ yataḥ uktha-śastrā hy asu-tṛpo yathā nīhāra-cakṣuṣaḥ
SB 11.21.29-30
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
te me matam avijñāya parokṣaṁ viṣayātmakāḥ hiṁsāyāṁ yadi rāgaḥ syād yajña eva na codanā hiṁsā-vihārā hy ālabdhaiḥ paśubhiḥ sva-sukhecchayā yajante devatā yajñaiḥ pitṛ-bhūta-patīn khalāḥ
SB 11.21.31
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥
svapnopamam amuṁ lokam asantaṁ śravaṇa-priyam āśiṣo hṛdi saṅkalpya tyajanty arthān yathā vaṇik
SB 11.21.32
रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥
rajaḥ-sattva-tamo-niṣṭhā rajaḥ-sattva-tamo-juṣaḥ upāsata indra-mukhyān devādīn na yathaiva mām
SB 11.21.33-34
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
iṣṭveha devatā yajñair gatvā raṁsyāmahe divi tasyānta iha bhūyāsma mahā-śālā mahā-kulāḥ evaṁ puṣpitayā vācā vyākṣipta-manasāṁ nṛṇām mānināṁ cāti-lubdhānāṁ mad-vārtāpi na rocate
SB 11.21.35
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥
vedā brahmātma-viṣayās tri-kāṇḍa-viṣayā ime parokṣa-vādā ṛṣayaḥ parokṣaṁ mama ca priyam
SB 11.21.36
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥
śabda-brahma su-durbodhaṁ prāṇendriya-mano-mayam ananta-pāraṁ gambhīraṁ durvigāhyaṁ samudra-vat
SB 11.21.37
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥
mayopabṛṁhitaṁ bhūmnā brahmaṇānanta-śaktinā bhūteṣu ghoṣa-rūpeṇa viseṣūrṇeva lakṣyate
SB 11.21.38-40
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
yathorṇanābhir hṛdayād ūrṇām udvamate mukhāt ākāśād ghoṣavān prāṇo manasā sparśa-rūpiṇā chando-mayo ’mṛta-mayaḥ sahasra-padavīṁ prabhuḥ oṁkārād vyañjita-sparśa- svaroṣmāntastha-bhūṣitām vicitra-bhāṣā-vitatāṁ chandobhiś catur-uttaraiḥ ananta-pārāṁ bṛhatīṁ sṛjaty ākṣipate svayam
SB 11.21.41
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥
gāyatry uṣṇig anuṣṭup ca bṛhatī paṅktir eva ca triṣṭub jagaty aticchando hy atyaṣṭy-atijagad-virāṭ
SB 11.21.42
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥
kiṁ vidhatte kim ācaṣṭe kim anūdya vikalpayet ity asyā hṛdayaṁ loke nānyo mad veda kaścana
SB 11.21.43
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥
māṁ vidhatte ’bhidhatte māṁ vikalpyāpohyate tv aham etāvān sarva-vedārthaḥ śabda āsthāya māṁ bhidām māyā-mātram anūdyānte pratiṣidhya prasīdati
Песнь 11, Глава 22
SB 11.22.1-3
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
śrī-uddhava uvāca kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāny ṛṣibhiḥ prabho navaikādaśa pañca trīṇy āttha tvam iha śuśruma kecit ṣaḍ-viṁśatiṁ prāhur apare pañca-viṁśatiṁ saptaike nava ṣaṭ kecic catvāry ekādaśāpare kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśaike trayodaśa etāvattvaṁ hi saṅkhyānām ṛṣayo yad-vivakṣayā gāyanti pṛthag āyuṣmann idaṁ no vaktum arhasi
SB 11.22.4
श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥
śrī-bhagavān uvāca yuktaṁ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇā yathā māyāṁ madīyām udgṛhya vadatāṁ kiṁ nu durghaṭam
SB 11.22.5
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥
naitad evaṁ yathāttha tvaṁ yad ahaṁ vacmi tat tathā evaṁ vivadatāṁ hetuṁ śaktayo me duratyayāḥ
SB 11.22.6
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
yāsāṁ vyatikarād āsīd vikalpo vadatāṁ padam prāpte śama-dame ’pyeti vādas tam anu śāmyati
SB 11.22.7
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥
parasparānupraveśāt tattvānāṁ puruṣarṣabha paurvāparya-prasaṅkhyānaṁ yathā vaktur vivakṣitam
SB 11.22.8
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥
ekasminn api dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ
SB 11.22.9
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥
paurvāparyam ato ’mīṣāṁ prasaṅkhyānam abhīpsatām yathā viviktaṁ yad-vaktraṁ gṛhṇīmo yukti-sambhavāt
SB 11.22.10
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥
anādy-avidyā-yuktasya puruṣasyātma-vedanam svato na sambhavād anyas tattva-jño jñāna-do bhavet
SB 11.22.11
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥
puruṣeśvarayor atra na vailakṣaṇyam aṇv api tad-anya-kalpanāpārthā jñānaṁ ca prakṛter guṇaḥ
SB 11.22.12
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥
prakṛtir guṇa-sāmyaṁ vai prakṛter nātmano guṇāḥ sattvaṁ rajas tama iti sthity-utpatty-anta-hetavaḥ
SB 11.22.13
सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
sattvaṁ jñānaṁ rajaḥ karma tamo ’jñānam ihocyate guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtram eva ca
SB 11.22.14
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥
puruṣaḥ prakṛtir vyaktam ahaṅkāro nabho ’nilaḥ jyotir āpaḥ kṣitir iti tattvāny uktāni me nava
SB 11.22.15
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥
śrotraṁ tvag darśanaṁ ghrāṇo jihveti jñāna-śaktayaḥ vāk-pāṇy-upastha-pāyv-aṅghriḥ karmāṇy aṅgobhayaṁ manaḥ
SB 11.22.16
शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥
śabdaḥ sparśo raso gandho rūpaṁ cety artha-jātayaḥ gaty-ukty-utsarga-śilpāni karmāyatana-siddhayaḥ
SB 11.22.17
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥
sargādau prakṛtir hy asya kārya-kāraṇa-rūpiṇī sattvādibhir guṇair dhatte puruṣo ’vyakta īkṣate
SB 11.22.18
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥
vyaktādayo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā labdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṁ saṁhatāḥ prakṛter balāt
SB 11.22.19
सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥
saptaiva dhātava iti tatrārthāḥ pañca khādayaḥ jñānam ātmobhayādhāras tato dehendriyāsavaḥ
SB 11.22.20
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥
ṣaḍ ity atrāpi bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān tair yukta ātma-sambhūtaiḥ sṛṣṭvedaṁ samapāviśat
SB 11.22.21
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥
catvāry eveti tatrāpi teja āpo ’nnam ātmanaḥ jātāni tair idaṁ jātaṁ janmāvayavinaḥ khalu
SB 11.22.22
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥
saṅkhyāne saptadaśake bhūta-mātrendriyāṇi ca pañca pañcaika-manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ
SB 11.22.23
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
tadvat ṣoḍaśa-saṅkhyāne ātmaiva mana ucyate bhūtendriyāṇi pañcaiva mana ātmā trayodaśa
SB 11.22.24
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
ekādaśatva ātmāsau mahā-bhūtendriyāṇi ca aṣṭau prakṛtayaś caiva puruṣaś ca navety atha
SB 11.22.25
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥
iti nānā-prasaṅkhyānaṁ tattvānām ṛṣibhiḥ kṛtam sarvaṁ nyāyyaṁ yuktimattvād viduṣāṁ kim aśobhanam
SB 11.22.26
श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥
śrī-uddhava uvāca prakṛtiḥ puruṣaś cobhau yady apy ātma-vilakṣaṇau anyonyāpāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ prakṛtau lakṣyate hy ātmā prakṛtiś ca tathātmani
SB 11.22.27
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥
evaṁ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṁ saṁśayaṁ hṛdi chettum arhasi sarva-jña vacobhir naya-naipuṇaiḥ
SB 11.22.28
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥
tvatto jñānaṁ hi jīvānāṁ pramoṣas te ’tra śaktitaḥ tvam eva hy ātma-māyāyā gatiṁ vettha na cāparaḥ
SB 11.22.29
श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥
śrī-bhagavān uvāca prakṛtiḥ puruṣaś ceti vikalpaḥ puruṣarṣabha eṣa vaikārikaḥ sargo guṇa-vyatikarātmakaḥ
SB 11.22.30
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥
mamāṅga māyā guṇa-mayy anekadhā vikalpa-buddhīś ca guṇair vidhatte vaikārikas tri-vidho ’dhyātmam ekam athādhidaivam adhibhūtam anyat
SB 11.22.31
दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥
dṛg rūpam ārkaṁ vapur atra randhre parasparaṁ sidhyati yaḥ svataḥ khe ātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥ svayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ
SB 11.22.32
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥
evaṁ tvag-ādi śravaṇādi cakṣur jihvādi nāsādi ca citta-yuktam
SB 11.22.33
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥
yo ’sau guṇa-kṣobha-kṛto vikāraḥ pradhāna-mūlān mahataḥ prasūtaḥ ahaṁ tri-vṛn moha-vikalpa-hetur vaikārikas tāmasa aindriyaś ca
SB 11.22.34
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥
ātmāparijñāna-mayo vivādo hy astīti nāstīti bhidārtha-niṣṭhaḥ vyartho ’pi naivoparameta puṁsāṁ mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṁ sva-lokāt
SB 11.22.35-36
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
śrī-uddhava uvāca tvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥ sva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabho uccāvacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca tan mamākhyāhi govinda durvibhāvyam anātmabhiḥ na hy etat prāyaśo loke vidvāṁsaḥ santi vañcitāḥ
SB 11.22.37
श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥
śrī-bhagavān uvāca manaḥ karma-mayaṁ ṇṝṇām indriyaiḥ pañcabhir yutam lokāl lokaṁ prayāty anya ātmā tad anuvartate
SB 11.22.38
ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥
dhyāyan mano ’nu viṣayān dṛṣṭān vānuśrutān atha udyat sīdat karma-tantraṁ smṛtis tad anu śāmyati
SB 11.22.39
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥
viṣayābhiniveśena nātmānaṁ yat smaret punaḥ jantor vai kasyacid dhetor mṛtyur atyanta-vismṛtiḥ
SB 11.22.40
जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥
janma tv ātmatayā puṁsaḥ sarva-bhāvena bhūri-da viṣaya-svīkṛtiṁ prāhur yathā svapna-manorathaḥ
SB 11.22.41
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥
svapnaṁ manorathaṁ cetthaṁ prāktanaṁ na smaraty asau tatra pūrvam ivātmānam apūrvam cānupaśyati
SB 11.22.42
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥
indriyāyana-sṛṣṭyedaṁ trai-vidhyaṁ bhāti vastuni bahir-antar-bhidā-hetur jano ’saj-jana-kṛd yathā
SB 11.22.43
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ४३ ॥
nityadā hy aṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca kālenālakṣya-vegena sūkṣmatvāt tan na dṛśyate
SB 11.22.44
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥
yathārciṣāṁ srotasāṁ ca phalānāṁ vā vanaspateḥ tathaiva sarva-bhūtānāṁ vayo-’vasthādayaḥ kṛtāḥ
SB 11.22.45
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥
so ’yaṁ dīpo ’rciṣāṁ yadvat srotasāṁ tad idaṁ jalam so ’yaṁ pumān iti nṛṇāṁ mṛṣā gīr dhīr mṛṣāyuṣām
SB 11.22.46
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥
mā svasya karma-bījena jāyate so ’py ayaṁ pumān mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnir dāru-saṁyutaḥ
SB 11.22.47
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥
niṣeka-garbha-janmāni bālya-kaumāra-yauvanam vayo-madhyaṁ jarā mṛtyur ity avasthās tanor nava
SB 11.22.48
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥
etā manoratha-mayīr hānyasyoccāvacās tanūḥ guṇa-saṅgād upādatte kvacit kaścij jahāti ca
SB 11.22.49
आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥
ātmanaḥ pitṛ-putrābhyām anumeyau bhavāpyayau na bhavāpyaya-vastūnām abhijño dvaya-lakṣaṇaḥ
SB 11.22.50
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥
taror bīja-vipākābhyāṁ yo vidvāñ janma-saṁyamau taror vilakṣaṇo draṣṭā evaṁ draṣṭā tanoḥ pṛthak
SB 11.22.51
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥
prakṛter evam ātmānam avivicyābudhaḥ pumān tattvena sparśa-sammūḍhaḥ saṁsāraṁ pratipadyate
SB 11.22.52
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥
sattva-saṅgād ṛṣīn devān rajasāsura-mānuṣān tamasā bhūta-tiryaktvaṁ bhrāmito yāti karmabhiḥ
SB 11.22.53
नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥
nṛtyato gāyataḥ paśyan yathaivānukaroti tān evaṁ buddhi-guṇān paśyann anīho ’py anukāryate
SB 11.22.54-55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
yathāmbhasā pracalatā taravo ’pi calā iva cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ yathā manoratha-dhiyo viṣayānubhavo mṛṣā svapna-dṛṣṭāś ca dāśārha tathā saṁsāra ātmanaḥ
SB 11.22.56
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥
arthe hy avidyamāne ’pi saṁsṛtir na nivartate dhyāyato viṣayān asya svapne ’narthāgamo yathā
SB 11.22.57
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥
tasmād uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asad-indriyaiḥ ātmāgrahaṇa-nirbhātaṁ paśya vaikalpikaṁ bhramam
SB 11.22.58-59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
kṣipto ’vamānito ’sadbhiḥ pralabdho ’sūyito ’tha vā tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ niṣṭhyuto mūtrito vājñair bahudhaivaṁ prakampitaḥ śreyas-kāmaḥ kṛcchra-gata ātmanātmānam uddharet
SB 11.22.60
श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥
śrī-uddhava uvāca yathaivam anubudhyeyaṁ vada no vadatāṁ vara
SB 11.22.61
सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥
su-duḥsaham imaṁ manya ātmany asad-atikramam viduṣām api viśvātman prakṛtir hi balīyasī ṛte tvad-dharma-niratān śāntāṁs te caraṇālayān
Песнь 11, Глава 23
SB 11.23.1
श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥
śrī-bādarāyaṇir uvāca sa evam āśaṁsita uddhavena bhāgavata-mukhyena dāśārha-mukhyaḥ sabhājayan bhṛtya-vaco mukundas tam ābabhāṣe śravaṇīya-vīryaḥ
SB 11.23.2
श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥
śrī-bhagavān uvāca bārhaspatya sa nāsty atra sādhur vai durjaneritaiḥ duraktair bhinnam ātmānaṁ yaḥ samādhātum īśvaraḥ
SB 11.23.3
न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇais tu marma-gaiḥ yathā tudanti marma-sthā hy asatāṁ paruṣeṣavaḥ
SB 11.23.4
कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥
kathayanti mahat puṇyam itihāsam ihoddhava tam ahaṁ varṇayiṣyāmi nibodha su-samāhitaḥ
SB 11.23.5
केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥
kenacid bhikṣuṇā gītaṁ paribhūtena durjanaiḥ smaratā dhṛti-yuktena vipākaṁ nija-karmaṇām
SB 11.23.6
अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥
avantiṣu dvijaḥ kaścid āsīd āḍhyatamaḥ śriyā vārtā-vṛttiḥ kadaryas tu kāmī lubdho ’ti-kopanaḥ
SB 11.23.7
ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥
jñātayo ’tithayas tasya vāṅ-mātreṇāpi nārcitāḥ śūnyāvasatha ātmāpi kāle kāmair anarcitaḥ
SB 11.23.8
दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putra-bāndhavāḥ dārā duhitaro bhṛtyā viṣaṇṇā nācaran priyam
SB 11.23.9
तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥
tasyaivaṁ yakṣa-vittasya cyutasyobhaya-lokataḥ dharma-kāma-vihīnasya cukrudhuḥ pañca-bhāginaḥ
SB 11.23.10
तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥
tad-avadhyāna-visrasta- puṇya-skandhasya bhūri-da artho ’py agacchan nidhanaṁ bahv-āyāsa-pariśramaḥ
SB 11.23.11
ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥
jñātyo jagṛhuḥ kiñcit kiñcid dasyava uddhava daivataḥ kālataḥ kiñcid brahma-bandhor nṛ-pārthivāt
SB 11.23.12
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥
sa evaṁ draviṇe naṣṭe dharma-kāma-vivarjitaḥ upekṣitaś ca sva-janaiś cintām āpa duratyayām
SB 11.23.13
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
tasyaivaṁ dhyāyato dīrghaṁ naṣṭa-rāyas tapasvinaḥ khidyato bāṣpa-kaṇṭhasya nirvedaḥ su-mahān abhūt
SB 11.23.14
स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृश: ॥ १४ ॥
sa cāhedam aho kaṣṭaṁ vṛthātmā me ’nutāpitaḥ na dharmāya na kāmāya yasyārthāyāsa īdṛśaḥ
SB 11.23.15
प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥
prāyeṇārthāḥ kadaryāṇāṁ na sukhāya kadācana iha cātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca
SB 11.23.16
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥
yaśo yaśasvināṁ śuddhaṁ ślāghyā ye guṇināṁ guṇāḥ lobhaḥ sv-alpo ’pi tān hanti śvitro rūpam ivepsitam
SB 11.23.17
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥
arthasya sādhane siddhe utkarṣe rakṣaṇe vyaye nāśopabhoga āyāsas trāsaś cintā bhramo nṛṇām
SB 11.23.18-19
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
steyaṁ hiṁsānṛtaṁ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayo madaḥ bhedo vairam aviśvāsaḥ saṁspardhā vyasanāni ca ete pañcadaśānarthā hy artha-mūlā matā nṛṇām tasmād anartham arthākhyaṁ śreyo-’rthī dūratas tyajet
SB 11.23.20
भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥
bhidyante bhrātaro dārāḥ pitaraḥ suhṛdas tathā ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve ’rayaḥ kṛtāḥ
SB 11.23.21
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥
arthenālpīyasā hy ete saṁrabdhā dīpta-manyavaḥ tyajanty āśu spṛdho ghnanti sahasotsṛjya sauhṛdam
SB 11.23.22
लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् । तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥
labdhvā janmāmara-prārthyaṁ mānuṣyaṁ tad dvijāgryatām tad anādṛtya ye svārthaṁ ghnanti yānty aśubhāṁ gatim
SB 11.23.23
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥
svargāpavargayor dvāraṁ prāpya lokam imaṁ pumān draviṇe ko ’nuṣajjeta martyo ’narthasya dhāmani
SB 11.23.24
देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥
devarṣi-pitṛ-bhūtāni jñātīn bandhūṁś ca bhāginaḥ asaṁvibhajya cātmānaṁ yakṣa-vittaḥ pataty adhaḥ
SB 11.23.25
व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥
vyarthayārthehayā vittaṁ pramattasya vayo balam kuśalā yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṁ nu sādhaye
SB 11.23.26
कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayārthehayāsakṛt kasyacin māyayā nūnaṁ loko ’yaṁ su-vimohitaḥ
SB 11.23.27
किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥
kiṁ dhanair dhana-dair vā kiṁ kāmair vā kāma-dair uta mṛtyunā grasyamānasya karmabhir vota janma-daiḥ
SB 11.23.28
नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥
nūnaṁ me bhagavāṁs tuṣṭaḥ sarva-deva-mayo hariḥ yena nīto daśām etāṁ nirvedaś cātmanaḥ plavaḥ
SB 11.23.29
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥
so ’haṁ kālāvaśeṣeṇa śoṣayiṣye ’ṅgam ātmanaḥ apramatto ’khila-svārthe yadi syāt siddha ātmani
SB 11.23.30
तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥
tatra mām anumoderan devās tri-bhuvaneśvarāḥ muhūrtena brahma-lokaṁ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat
SB 11.23.31
श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥
śrī-bhagavān uvāca ity abhipretya manasā hy āvantyo dvija-sattamaḥ unmucya hṛdaya-granthīn śānto bhikṣur abhūn muniḥ
SB 11.23.32
स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥
sa cacāra mahīm etāṁ saṁyatātmendriyānilaḥ bhikṣārthaṁ nagara-grāmān asaṅgo ’lakṣito ’viśat
SB 11.23.33
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥
taṁ vai pravayasaṁ bhikṣum avadhūtam asaj-janāḥ dṛṣṭvā paryabhavan bhadra bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ
SB 11.23.34
केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥
kecit tri-veṇuṁ jagṛhur eke pātraṁ kamaṇḍalum pīṭhaṁ caike ’kṣa-sūtraṁ ca kanthāṁ cīrāṇi kecana pradāya ca punas tāni darśitāny ādadur muneḥ
SB 11.23.35
अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥
annaṁ ca bhaikṣya-sampannaṁ bhuñjānasya sarit-taṭe mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanty asya ca mūrdhani
SB 11.23.36
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥
yata-vācaṁ vācayanti tāḍayanti na vakti cet tarjayanty apare vāgbhiḥ steno ’yam iti vādinaḥ badhnanti rajjvā taṁ kecid badhyatāṁ badhyatām iti
SB 11.23.37
क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥
kṣipanty eke ’vajānanta eṣa dharma-dhvajaḥ śaṭhaḥ kṣīṇa-vitta imāṁ vṛttim agrahīt sva-janojjhitaḥ
SB 11.23.38-39
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
aho eṣa mahā-sāro dhṛtimān giri-rāḍ iva maunena sādhayaty arthaṁ baka-vad dṛḍha-niścayaḥ ity eke vihasanty enam eke durvātayanti ca taṁ babandhur nirurudhur yathā krīḍanakaṁ dvijam
SB 11.23.40
एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥
evaṁ sa bhautikaṁ duḥkhaṁ daivikaṁ daihikaṁ ca yat bhoktavyam ātmano diṣṭaṁ prāptaṁ prāptam abudhyata
SB 11.23.41
परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥
paribhūta imāṁ gāthām agāyata narādhamaiḥ pātayadbhiḥ sva dharma-stho dhṛtim āsthāya sāttvikīm
SB 11.23.42
द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥
dvija uvāca nāyaṁ jano me sukha-duḥkha-hetur na devatātmā graha-karma-kālāḥ manaḥ paraṁ kāraṇam āmananti saṁsāra-cakraṁ parivartayed yat
SB 11.23.43
मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥
mano guṇān vai sṛjate balīyas tataś ca karmāṇi vilakṣaṇāni śuklāni kṛṣṇāny atha lohitāni tebhyaḥ sa-varṇāḥ sṛtayo bhavanti
SB 11.23.44
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥
anīha ātmā manasā samīhatā hiraṇ-mayo mat-sakha udvicaṣṭe manaḥ sva-liṅgaṁ parigṛhya kāmān juṣan nibaddho guṇa-saṅgato ’sau
SB 11.23.45
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥
dānaṁ sva-dharmo niyamo yamaś ca śrutaṁ ca karmāṇi ca sad-vratāni sarve mano-nigraha-lakṣaṇāntāḥ paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ
SB 11.23.46
समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥
samāhitaṁ yasya manaḥ praśāntaṁ dānādibhiḥ kiṁ vada tasya kṛtyam asaṁyataṁ yasya mano vinaśyad dānādibhiś ced aparaṁ kim ebhiḥ
SB 11.23.47
मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥
mano-vaśe ’nye hy abhavan sma devā manaś ca nānyasya vaśaṁ sameti bhīṣmo hi devaḥ sahasaḥ sahīyān yuñjyād vaśe taṁ sa hi deva-devaḥ
SB 11.23.48
तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥
tam durjayaṁ śatrum asahya-vegam arun-tudaṁ tan na vijitya kecit kurvanty asad-vigraham atra martyair mitrāṇy udāsīna-ripūn vimūḍhāḥ
SB 11.23.49
देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥
dehaṁ mano-mātram imaṁ gṛhītvā mamāham ity andha-dhiyo manuṣyāḥ eṣo ’ham anyo ’yam iti bhrameṇa duranta-pāre tamasi bhramanti
SB 11.23.50
जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥
janas tu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanaś cātra hi bhaumayos tat jihvāṁ kvacit sandaśati sva-dadbhis tad-vedanāyāṁ katamāya kupyet
SB 11.23.51
दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥
duḥkhasya hetur yadi devatās tu kim ātmanas tatra vikārayos tat yad aṅgam aṅgena nihanyate kvacit krudhyeta kasmai puruṣaḥ sva-dehe
SB 11.23.52
आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥
ātmā yadi syāt sukha-duḥkha-hetuḥ kim anyatas tatra nija-svabhāvaḥ na hy ātmano ’nyad yadi tan mṛṣā syāt krudhyeta kasmān na sukhaṁ na duḥkham
SB 11.23.53
ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥
grahā nimittaṁ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmano ’jasya janasya te vai grahair grahasyaiva vadanti pīḍāṁ krudhyeta kasmai puruṣas tato ’nyaḥ
SB 11.23.54
कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥
karmāstu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanas tad dhi jaḍājaḍatve dehas tv acit puruṣo ’yaṁ suparṇaḥ krudhyeta kasmai na hi karma mūlam
SB 11.23.55
कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥
kālas tu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanas tatra tad-ātmako ’sau nāgner hi tāpo na himasya tat syāt krudhyeta kasmai na parasya dvandvam
SB 11.23.56
न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥
na kenacit kvāpi kathañcanāsya dvandvoparāgaḥ parataḥ parasya yathāhamaḥ saṁsṛti-rūpiṇaḥ syād evaṁ prabuddho na bibheti bhūtaiḥ
SB 11.23.57
एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥
etāṁ sa āsthāya parātma-niṣṭhām adhyāsitāṁ pūrvatamair maharṣibhiḥ ahaṁ tariṣyāmi duranta-pāraṁ tamo mukundāṅghri-niṣevayaiva
SB 11.23.58
श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥
śrī-bhagavān uvāca nirvidya naṣṭa-draviṇe gata-klamaḥ pravrajya gāṁ paryaṭamāna ittham nirākṛto ’sadbhir api sva-dharmād akampito ’mūṁ munir āha gāthām
SB 11.23.59
सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥
sukha-duḥkha-prado nānyaḥ puruṣasyātma-vibhramaḥ mitrodāsīna-ripavaḥ saṁsāras tamasaḥ kṛtaḥ
SB 11.23.60
तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā mayy āveśitayā yukta etāvān yoga-saṅgrahaḥ
SB 11.23.61
य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥
ya etāṁ bhikṣuṇā gītāṁ brahma-niṣṭhāṁ samāhitaḥ dhārayañ chrāvayañ chṛṇvan dvandvair naivābhibhūyate
Песнь 11, Глава 24
SB 11.24.1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṁ pūrvair viniścitam yad vijñāya pumān sadyo jahyād vaikalpikaṁ bhramam
SB 11.24.2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
āsīj jñānam atho artha ekam evāvikalpitam yadā viveka-nipuṇā ādau kṛta-yuge ’yuge
SB 11.24.3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
tan māyā-phala-rūpeṇa kevalaṁ nirvikalpitam vāṅ-mano-’gocaraṁ satyaṁ dvidhā samabhavad bṛhat
SB 11.24.4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
tayor ekataro hy arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā jñānaṁ tv anyatamo bhāvaḥ puruṣaḥ so ’bhidhīyate
SB 11.24.5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
tamo rajaḥ sattvam iti prakṛter abhavan guṇāḥ mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣānumatena ca
SB 11.24.6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
tebhyaḥ samabhavat sūtraṁ mahān sūtreṇa saṁyutaḥ tato vikurvato jāto yo ’haṅkāro vimohanaḥ
SB 11.24.7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṁ tri-vṛt tan-mātrendriya-manasāṁ kāraṇaṁ cid-acin-mayaḥ
SB 11.24.8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
arthas tan-mātrikāj jajñe tāmasād indriyāṇi ca taijasād devatā āsann ekādaśa ca vaikṛtāt
SB 11.24.9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
mayā sañcoditā bhāvāḥ sarve saṁhatya-kāriṇaḥ aṇḍam utpādayām āsur mamāyatanam uttamam
SB 11.24.10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
tasminn ahaṁ samabhavam aṇḍe salila-saṁsthitau mama nābhyām abhūt padmaṁ viśvākhyaṁ tatra cātma-bhūḥ
SB 11.24.11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
so ’sṛjat tapasā yukto rajasā mad-anugrahāt lokān sa-pālān viśvātmā bhūr bhuvaḥ svar iti tridhā
SB 11.24.12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
devānām oka āsīt svar bhūtānāṁ ca bhuvaḥ padam martyādīnāṁ ca bhūr lokaḥ siddhānāṁ tritayāt param
SB 11.24.13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
adho ’surāṇāṁ nāgānāṁ bhūmer oko ’sṛjat prabhuḥ tri-lokyāṁ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṁ tri-guṇātmanām
SB 11.24.14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
yogasya tapasaś caiva nyāsasya gatayo ’malāḥ mahar janas tapaḥ satyaṁ bhakti-yogasya mad-gatiḥ
SB 11.24.15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
mayā kālātmanā dhātrā karma-yuktam idaṁ jagat guṇa-pravāha etasminn unmajjati nimajjati
SB 11.24.16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo yo yo bhāvaḥ prasidhyati sarvo ’py ubhaya-saṁyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca
SB 11.24.17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
yas tu yasyādir antaś ca sa vai madhyaṁ ca tasya san vikāro vyavahārārtho yathā taijasa-pārthivāḥ
SB 11.24.18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
yad upādāya pūrvas tu bhāvo vikurute ’param ādir anto yadā yasya tat satyam abhidhīyate
SB 11.24.19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
prakṛtir yasyopādānam ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ sato ’bhivyañjakaḥ kālo brahma tat tritayaṁ tv aham
SB 11.24.20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
sargaḥ pravartate tāvat paurvāparyeṇa nityaśaḥ mahān guṇa-visargārthaḥ sthity-anto yāvad īkṣaṇam
SB 11.24.21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
virāṇ mayāsādyamāno loka-kalpa-vikalpakaḥ pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha
SB 11.24.22-27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
anne pralīyate martyam annaṁ dhānāsu līyate dhānā bhūmau pralīyante bhūmir gandhe pralīyate apsu pralīyate gandha āpaś ca sva-guṇe rase līyate jyotiṣi raso jyotī rūpe pralīyate rūpaṁ vāyau sa ca sparśe līyate so ’pi cāmbare ambaraṁ śabda-tan-mātra indriyāṇi sva-yoniṣu yonir vaikārike saumya līyate manasīśvare śabdo bhūtādim apyeti bhūtādir mahati prabhuḥ sa līyate mahān sveṣu guṇesu guṇa-vattamaḥ te ’vyakte sampralīyante tat kāle līyate ’vyaye kālo māyā-maye jīve jīva ātmani mayy aje ātmā kevala ātma-stho vikalpāpāya-lakṣaṇaḥ
SB 11.24.28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
evam anvīkṣamāṇasya kathaṁ vaikalpiko bhramaḥ manaso hṛdi tiṣṭheta vyomnīvārkodaye tamaḥ
SB 11.24.29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
eṣa sāṅkhya-vidhiḥ proktaḥ saṁśaya-granthi-bhedanaḥ pratilomānulomābhyāṁ parāvara-dṛśā mayā
Песнь 11, Глава 25
SB 11.25.1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca guṇānām asammiśrāṇāṁ pumān yena yathā bhavet tan me puruṣa-varyedam upadhāraya śaṁsataḥ
SB 11.25.2-5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ kāma īhā madas tṛṣṇā stambha āśīr bhidā sukham madotsāho yaśaḥ-prītir hāsyaṁ vīryaṁ balodyamaḥ krodho lobho ’nṛtaṁ hiṁsā yācñā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ śoka-mohau viṣādārtī nidrāśā bhīr anudyamaḥ sattvasya rajasaś caitās tamasaś cānupūrvaśaḥ vṛttayo varṇita-prāyāḥ sannipātam atho śṛṇu
SB 11.25.6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
sannipātas tv aham iti mamety uddhava yā matiḥ vyavahāraḥ sannipāto mano-mātrendriyāsubhiḥ
SB 11.25.7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
dharme cārthe ca kāme ca yadāsau pariniṣṭhitaḥ guṇānāṁ sannikarṣo ’yaṁ śraddhā-rati-dhanāvahaḥ
SB 11.25.8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
pravṛtti-lakṣaṇe niṣṭhā pumān yarhi gṛhāśrame sva-dharme cānu tiṣṭheta guṇānāṁ samitir hi sā
SB 11.25.9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
puruṣaṁ sattva-saṁyuktam anumīyāc chamādibhiḥ kāmādibhī rajo-yuktaṁ krodhādyais tamasā yutam
SB 11.25.10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
yadā bhajati māṁ bhaktyā nirapekṣaḥ sva-karmabhiḥ taṁ sattva-prakṛtiṁ vidyāt puruṣaṁ striyam eva vā
SB 11.25.11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
yadā āśiṣa āśāsya māṁ bhajeta sva-karmabhiḥ taṁ rajaḥ-prakṛtiṁ vidyāt hiṁsām āśāsya tāmasam
SB 11.25.12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
sattvaṁ rajas tama iti guṇā jīvasya naiva me citta-jā yais tu bhūtānāṁ sajjamāno nibadhyate
SB 11.25.13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
yadetarau jayet sattvaṁ bhāsvaraṁ viśadaṁ śivam tadā sukhena yujyeta dharma-jñānādibhiḥ pumān
SB 11.25.14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
yadā jayet tamaḥ sattvaṁ rajaḥ saṅgaṁ bhidā calam tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā
SB 11.25.15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
yadā jayed rajaḥ sattvaṁ tamo mūḍhaṁ layaṁ jaḍam yujyeta śoka-mohābhyāṁ nidrayā hiṁsayāśayā
SB 11.25.16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
yadā cittaṁ prasīdeta indriyāṇāṁ ca nirvṛtiḥ dehe ’bhayaṁ mano-’saṅgaṁ tat sattvaṁ viddhi mat-padam
SB 11.25.17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
vikurvan kriyayā cā-dhīr anivṛttiś ca cetasām gātrāsvāsthyaṁ mano bhrāntaṁ raja etair niśāmaya
SB 11.25.18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
sīdac cittaṁ vilīyeta cetaso grahaṇe ’kṣamam mano naṣṭaṁ tamo glānis tamas tad upadhāraya
SB 11.25.19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
edhamāne guṇe sattve devānāṁ balam edhate asurāṇāṁ ca rajasi tamasy uddhava rakṣasām
SB 11.25.20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
sattvāj jāgaraṇaṁ vidyād rajasā svapnam ādiśet prasvāpaṁ tamasā jantos turīyaṁ triṣu santatam
SB 11.25.21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
upary upari gacchanti sattvena brāhmaṇā janāḥ tamasādho ’dha ā-mukhyād rajasāntara-cāriṇaḥ
SB 11.25.22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
sattve pralīnāḥ svar yānti nara-lokaṁ rajo-layāḥ tamo-layās tu nirayaṁ yānti mām eva nirguṇāḥ
SB 11.25.23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
mad-arpaṇaṁ niṣphalaṁ vā sāttvikaṁ nija-karma tat rājasaṁ phala-saṅkalpaṁ hiṁsā-prāyādi tāmasam
SB 11.25.24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
kaivalyaṁ sāttvikaṁ jñānaṁ rajo vaikalpikaṁ ca yat prākṛtaṁ tāmasaṁ jñānaṁ man-niṣṭhaṁ nirguṇaṁ smṛtam
SB 11.25.25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
vanaṁ tu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate tāmasaṁ dyūta-sadanaṁ man-niketaṁ tu nirguṇam
SB 11.25.26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
sāttvikaḥ kārako ’saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ tāmasaḥ smṛti-vibhraṣṭo nirguṇo mad-apāśrayaḥ
SB 11.25.27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
sāttviky ādhyātmikī śraddhā karma-śraddhā tu rājasī tāmasy adharme yā śraddhā mat-sevāyāṁ tu nirguṇā
SB 11.25.28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
pathyaṁ pūtam anāyastam āhāryaṁ sāttvikaṁ smṛtam rājasaṁ cendriya-preṣṭhaṁ tāmasaṁ cārti-dāśuci
SB 11.25.29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
sāttvikaṁ sukham ātmotthaṁ viṣayotthaṁ tu rājasam tāmasaṁ moha-dainyotthaṁ nirguṇaṁ mad-apāśrayam
SB 11.25.30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
dravyaṁ deśaḥ phalaṁ kālo jñānaṁ karma ca kārakaḥ śraddhāvasthākṛtir niṣṭhā trai-guṇyaḥ sarva eva hi
SB 11.25.31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
sarve guṇa-mayā bhāvāḥ puruṣāvyakta-dhiṣṭhitāḥ dṛṣṭaṁ śrutam anudhyātaṁ buddhyā vā puruṣarṣabha
SB 11.25.32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
etāḥ saṁsṛtayaḥ puṁso guṇa-karma-nibandhanāḥ yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena citta-jāḥ bhakti-yogena man-niṣṭho mad-bhāvāya prapadyate
SB 11.25.33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
tasmād deham imaṁ labdhvā jñāna-vijñāna-sambhavam guṇa-saṅgaṁ vinirdhūya māṁ bhajantu vicakṣaṇāḥ
SB 11.25.34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
niḥsaṅgo māṁ bhajed vidvān apramatto jitendriyaḥ rajas tamaś cābhijayet sattva-saṁsevayā muniḥ
SB 11.25.35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
sattvaṁ cābhijayed yukto nairapekṣyeṇa śānta-dhīḥ sampadyate guṇair mukto jīvo jīvaṁ vihāya mām
SB 11.25.36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
jīvo jīva-vinirmukto guṇaiś cāśaya-sambhavaiḥ mayaiva brahmaṇā pūrṇo na bahir nāntaraś caret
Песнь 11, Глава 26
SB 11.26.1
श्रीभगवानुवाच मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थित: । आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca mal-lakṣaṇam imaṁ kāyaṁ labdhvā mad-dharma āsthitaḥ ānandaṁ paramātmānam ātma-sthaṁ samupaiti mām
SB 11.26.2
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया । गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुत: । वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणै: ॥ २ ॥
guṇa-mayyā jīva-yonyā vimukto jñāna-niṣṭhayā guṇeṣu māyā-mātreṣu dṛśyamāneṣv avastutaḥ vartamāno ’pi na pumān yujyate ’vastubhir guṇaiḥ
SB 11.26.3
सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् । तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ३ ॥
saṅgaṁ na kuryād asatāṁ śiśnodara-tṛpāṁ kvacit tasyānugas tamasy andhe pataty andhānugāndha-vat
SB 11.26.4
ऐल: सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवा: । उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्ण: शोकसंयमे ॥ ४ ॥
ailaḥ samrāḍ imāṁ gāthām agāyata bṛhac-chravāḥ urvaśī-virahān muhyan nirviṇṇaḥ śoka-saṁyame
SB 11.26.5
त्यक्त्वात्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृप: । विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लव: ॥ ५ ॥
tyaktvātmānaṁ vrayantīṁ tāṁ nagna unmatta-van nṛpaḥ vilapann anvagāj jāye ghore tiṣṭheti viklavaḥ
SB 11.26.6
कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनी: । न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतन: ॥ ६ ॥
kāmān atṛpto ’nujuṣan kṣullakān varṣa-yāminīḥ na veda yāntīr nāyāntīr urvaśy-ākṛṣṭa-cetanaḥ
SB 11.26.7
ऐल उवाच अहो मे मोहविस्तार: कामकश्मलचेतस: । देव्या गृहीतकण्ठस्य नायु:खण्डा इमे स्मृता: ॥ ७ ॥
aila uvāca aho me moha-vistāraḥ kāma-kaśmala-cetasaḥ devyā gṛhīta-kaṇṭhasya nāyuḥ-khaṇḍā ime smṛtāḥ
SB 11.26.8
नाहं वेदाभिनिर्मुक्त: सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया । मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥
nāhaṁ vedābhinirmuktaḥ sūryo vābhyudito ’muyā mūṣito varṣa-pūgānāṁ batāhāni gatāny uta
SB 11.26.9
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृत: । क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणि: ॥ ९ ॥
aho me ātma-sammoho yenātmā yoṣitāṁ kṛtaḥ krīḍā-mṛgaś cakravartī naradeva-śikhāmaṇiḥ
SB 11.26.10
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् । यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ १० ॥
sa-paricchadam ātmānaṁ hitvā tṛṇam iveśvaram yāntīṁ striyaṁ cānvagamaṁ nagna unmatta-vad rudan
SB 11.26.11
कुतस्तस्यानुभाव: स्यात् तेज ईशत्वमेव वा । योऽन्वगच्छंस्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडित: ॥ ११ ॥
kutas tasyānubhāvaḥ syāt teja īśatvam eva vā yo ’nvagacchaṁ striyaṁ yāntīṁ khara-vat pāda-tāḍitaḥ
SB 11.26.12
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ १२ ॥
kiṁ vidyayā kiṁ tapasā kiṁ tyāgena śrutena vā kiṁ viviktena maunena strībhir yasya mano hṛtam
SB 11.26.13
स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् । योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जित: ॥ १३ ॥
svārthasyākovidaṁ dhiṅ māṁ mūrkhaṁ paṇḍita-māninam yo ’ham īśvaratāṁ prāpya strībhir go-khara-vaj jitaḥ
SB 11.26.14
सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् । न तृप्यत्यात्मभू: कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ १४ ॥
sevato varṣa-pūgān me urvaśyā adharāsavam na tṛpyaty ātma-bhūḥ kāmo vahnir āhutibhir yathā
SB 11.26.15
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभु: । आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १५ ॥
puṁścalyāpahṛtaṁ cittaṁ ko nv anyo mocituṁ prabhuḥ ātmārāmeśvaram ṛte bhagavantam adhokṣajam
SB 11.26.16
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मते: । मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मन: ॥ १६ ॥
bodhitasyāpi devyā me sūkta-vākyena durmateḥ mano-gato mahā-moho nāpayāty ajitātmanaḥ
SB 11.26.17
किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतस: । द्रष्टु: स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रिय: ॥ १७ ॥
kim etayā no ’pakṛtaṁ rajjvā vā sarpa-cetasaḥ draṣṭuḥ svarūpāviduṣo yo ’haṁ yad ajitendriyaḥ
SB 11.26.18
क्वायं मलीमस: कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचि: । क्व गुणा: सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृत: ॥ १८ ॥
kvāyaṁ malīmasaḥ kāyo daurgandhyādy-ātmako ’śuciḥ kva guṇāḥ saumanasyādyā hy adhyāso ’vidyayā kṛtaḥ
SB 11.26.19-20
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
pitroḥ kiṁ svaṁ nu bhāryāyāḥ svāmino ’gneḥ śva-gṛdhrayoḥ kim ātmanaḥ kiṁ suhṛdām iti yo nāvasīyate tasmin kalevare ’medhye tuccha-niṣṭhe viṣajjate aho su-bhadraṁ su-nasaṁ su-smitaṁ ca mukhaṁ striyaḥ
SB 11.26.21
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ । विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१ ॥
tvaṅ-māṁsa-rudhira-snāyu- medo-majjāsthi-saṁhatau viṇ-mūtra-pūye ramatāṁ kṛmīṇāṁ kiyad antaram
SB 11.26.22
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् । विषयेन्द्रियसंयोगान्मन: क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२ ॥
athāpi nopasajjeta strīṣu straiṇeṣu cārtha-vit viṣayendriya-saṁyogān manaḥ kṣubhyati nānyathā
SB 11.26.23
अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते । असम्प्रयुञ्जत: प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मन: ॥ २३ ॥
adṛṣṭād aśrutād bhāvān na bhāva upajāyate asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṁ manaḥ
SB 11.26.24
तस्मात् सङ्गो न कर्तव्य: स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियै: । विदुषां चाप्यविस्रब्ध: षड्वर्ग: किमु मादृशाम् ॥ २४ ॥
tasmāt saṅgo na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu cendriyaiḥ viduṣāṁ cāpy avisrabdhaḥ ṣaḍ-vargaḥ kim u mādṛśām
SB 11.26.25
श्रीभगवानुवाच एवं प्रगायन् नृपदेवदेव: स उर्वशीलोकमथो विहाय । आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै उपारमज्ज्ञानविधूतमोह: ॥ २५ ॥
śrī-bhagavān uvāca evaṁ pragāyan nṛpa-deva-devaḥ sa urvaśī-lokam atho vihāya ātmānam ātmany avagamya māṁ vai upāramaj jñāna-vidhūta-mohaḥ
SB 11.26.26
ततो दु:सङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभि: ॥ २६ ॥
tato duḥsaṅgam utsṛjya satsu sajjeta buddhimān santa evāsya chindanti mano-vyāsaṅgam uktibhiḥ
SB 11.26.27
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ता: प्रशान्ता: समदर्शिन: । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहा: ॥ २७ ॥
santo ’napekṣā mac-cittāḥ praśāntāḥ sama-darśinaḥ nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvā niṣparigrahāḥ
SB 11.26.28
तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथा: । सम्भवन्ति हि ता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ २८ ॥
teṣu nityaṁ mahā-bhāga mahā-bhāgeṣu mat-kathāḥ sambhavanti hi tā nṝṇāṁ juṣatāṁ prapunanty agham
SB 11.26.29
ता ये शृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृता: । मत्परा: श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९ ॥
tā ye śṛṇvanti gāyanti hy anumodanti cādṛtāḥ mat-parāḥ śraddadhānāś ca bhaktiṁ vindanti te mayi
SB 11.26.30
भक्तिं लब्धवत: साधो: किमन्यदवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३० ॥
bhaktiṁ labdhavataḥ sādhoḥ kim anyad avaśiṣyate mayy ananta-guṇe brahmaṇy ānandānubhavātmani
SB 11.26.31
यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ३१ ॥
yathopaśrayamāṇasya bhagavantaṁ vibhāvasum śītaṁ bhayaṁ tamo ’pyeti sādhūn saṁsevatas tathā
SB 11.26.32
निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । सन्तो ब्रह्मविद: शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ३२ ॥
nimajjyonmajjatāṁ ghore bhavābdhau paramāyaṇam santo brahma-vidaḥ śāntā naur dṛḍhevāpsu majjatām
SB 11.26.33
अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ॥ ३३ ॥
annaṁ hi prāṇināṁ prāṇa ārtānāṁ śaraṇaṁ tv aham dharmo vittaṁ nṛṇāṁ pretya santo ’rvāg bibhyato ’raṇam
SB 11.26.34
सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्क: समुत्थित: । देवता बान्धवा: सन्त: सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥
santo diśanti cakṣūṁṣi bahir arkaḥ samutthitaḥ devatā bāndhavāḥ santaḥ santa ātmāham eva ca
SB 11.26.35
वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिष्पृह: । मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥
vaitasenas tato ’py evam urvaśyā loka-niṣpṛhaḥ mukta-saṅgo mahīm etām ātmārāmaś cacāra ha
Песнь 11, Глава 27
SB 11.27.1
श्रीउद्धव उवाच क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वता: सात्वतर्षभ ॥ १ ॥
śrī-uddhava uvāca kriyā-yogaṁ samācakṣva bhavad-ārādhanaṁ prabho yasmāt tvāṁ ye yathārcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha
SB 11.27.2
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्नि:श्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरस: सुत: ॥ २ ॥
etad vadanti munayo muhur niḥśreyasaṁ nṛṇām nārado bhagavān vyāsa ācāryo ’ṅgirasaḥ sutaḥ
SB 11.27.3-4
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
niḥsṛtaṁ te mukhāmbhojād yad āha bhagavān ajaḥ putrebhyo bhṛgu-mukhyebhyo devyai ca bhagavān bhavaḥ etad vai sarva-varṇānām āśramāṇāṁ ca sammatam śreyasām uttamaṁ manye strī-śūdrāṇāṁ ca māna-da
SB 11.27.5
एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
etat kamala-patrākṣa karma-bandha-vimocanam bhaktāya cānuraktāya brūhi viśveśvareśvara
SB 11.27.6
श्रीभगवानुवाच न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव । सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ६ ॥
śrī-bhagavān uvāca na hy anto ’nanta-pārasya karma-kāṇḍasya coddhava saṅkṣiptaṁ varṇayiṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ
SB 11.27.7
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मख: । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ७ ॥
vaidikas tāntriko miśra iti me tri-vidho makhaḥ trayāṇām īpsitenaiva vidhinā māṁ samarcaret
SB 11.27.8
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुष: । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
yadā sva-nigamenoktaṁ dvijatvaṁ prāpya pūruṣaḥ yathā yajeta māṁ bhaktyā śraddhayā tan nibodha me
SB 11.27.9
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विज: । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
arcāyāṁ sthaṇḍile ’gnau vā sūrye vāpsu hṛdi dvijaḥ dravyeṇa bhakti-yukto ’rcet sva-guruṁ mām amāyayā
SB 11.27.10
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
pūrvaṁ snānaṁ prakurvīta dhauta-danto ’ṅga-śuddhaye ubhayair api ca snānaṁ mantrair mṛd-grahaṇādinā
SB 11.27.11
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तै: कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्प: कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
sandhyopāstyādi-karmāṇi vedenācoditāni me pūjāṁ taiḥ kalpayet samyak- saṅkalpaḥ karma-pāvanīm
SB 11.27.12
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
śailī dāru-mayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī mano-mayī maṇi-mayī pratimāṣṭa-vidhā smṛtā
SB 11.27.13
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्त: स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
calācaleti dvi-vidhā pratiṣṭhā jīva-mandiram udvāsāvāhane na staḥ sthirāyām uddhavārcane
SB 11.27.14
अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
asthirāyāṁ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhaved dvayam snapanaṁ tv avilepyāyām anyatra parimārjanam
SB 11.27.15
द्रव्यै: प्रसिद्धैर्मद्याग: प्रतिमादिष्वमायिन: । भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
dravyaiḥ prasiddhair mad-yāgaḥ pratimādiṣv amāyinaḥ bhaktasya ca yathā-labdhair hṛdi bhāvena caiva hi
SB 11.27.16-17
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
snānālaṅkaraṇaṁ preṣṭham arcāyām eva tūddhava sthaṇḍile tattva-vinyāso vahnāv ājya-plutaṁ haviḥ sūrye cābhyarhaṇaṁ preṣṭhaṁ salile salilādibhiḥ śraddhayopāhṛtaṁ preṣṭhaṁ bhaktena mama vāry api
SB 11.27.18
भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूप: सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुन: ॥ १८ ॥
bhūry apy abhaktopāhṛtaṁ na me toṣāya kalpate gandho dhūpaḥ sumanaso dīpo ’nnādyaṁ ca kiṁ punaḥ
SB 11.27.19
शुचि: सम्भृतसम्भार: प्राग्दर्भै: कल्पितासन: । आसीन: प्रागुदग् वार्चेदर्चायां त्वथ सम्मुख: ॥ १९ ॥
śuciḥ sambhṛta-sambhāraḥ prāg-darbhaiḥ kalpitāsanaḥ āsīnaḥ prāg udag vārced arcāyāṁ tv atha sammukhaḥ
SB 11.27.20
कृतन्यास: कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
kṛta-nyāsaḥ kṛta-nyāsāṁ mad-arcāṁ pāṇināmṛjet kalaśaṁ prokṣaṇīyaṁ ca yathāvad upasādhayet
SB 11.27.21
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
tad-adbhir deva-yajanaṁ dravyāṇy ātmānam eva ca prokṣya pātrāṇi trīṇy adbhis tais tair dravyaiś ca sādhayet
SB 11.27.22
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिक: । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
pādyārghyācamanīyārthaṁ trīṇi pātrāṇi deśikaḥ hṛdā śīrṣṇātha śikhayā gāyatryā cābhimantrayet
SB 11.27.23
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
piṇḍe vāyv-agni-saṁśuddhe hṛt-padma-sthāṁ parāṁ mama aṇvīṁ jīva-kalāṁ dhyāyen nādānte siddha-bhāvitām
SB 11.27.24
तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मय: । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
tayātma-bhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tan-mayaḥ āvāhyārcādiṣu sthāpya nyastāṅgaṁ māṁ prapūjayet
SB 11.27.25-26
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
pādyopasparśārhaṇādīn upacārān prakalpayet dharmādibhiś ca navabhiḥ kalpayitvāsanaṁ mama padmam aṣṭa-dalaṁ tatra karṇikā-kesarojjvalam ubhābhyāṁ veda-tantrābhyāṁ mahyaṁ tūbhaya-siddhaye
SB 11.27.27
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
sudarśanaṁ pāñcajanyaṁ gadāsīṣu-dhanur-halān muṣalaṁ kaustubhaṁ mālāṁ śrīvatsaṁ cānupūjayet
SB 11.27.28
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
nandaṁ sunandaṁ garuḍaṁ pracaṇḍaṁ caṇḍam eva ca mahābalaṁ balaṁ caiva kumudaṁ kumudekṣaṇam
SB 11.27.29
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभि: ॥ २९ ॥
durgāṁ vināyakaṁ vyāsaṁ viṣvaksenaṁ gurūn surān sve sve sthāne tv abhimukhān pūjayet prokṣaṇādibhiḥ
SB 11.27.30-31
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
candanośīra-karpūra- kuṅkumāguru-vāsitaiḥ salilaiḥ snāpayen mantrair nityadā vibhave sati svarṇa-gharmānuvākena mahāpuruṣa-vidyayā pauruṣeṇāpi sūktena sāmabhī rājanādibhiḥ
SB 11.27.32
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनै: । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
vastropavītābharaṇa- patra-srag-gandha-lepanaiḥ alaṅkurvīta sa-prema mad-bhakto māṁ yathocitam
SB 11.27.33
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चक: ॥ ३३ ॥
pādyam ācamanīyaṁ ca gandhaṁ sumanaso ’kṣatān dhūpa-dīpopahāryāṇi dadyān me śraddhayārcakaḥ
SB 11.27.34
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
guḍa-pāyasa-sarpīṁṣi śaṣkuly-āpūpa-modakān saṁyāva-dadhi-sūpāṁś ca naivedyaṁ sati kalpayet
SB 11.27.35
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
abhyaṅgonmardanādarśa- danta-dhāvābhiṣecanam annādya-gīta-nṛtyāni parvaṇi syur utānv-aham
SB 11.27.36
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभि: । अग्निमाधाय परित: समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalā-garta-vedibhiḥ agnim ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinoditam
SB 11.27.37
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
paristīryātha paryukṣed anvādhāya yathā-vidhi prokṣaṇyāsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām
SB 11.27.38-41
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
tapta-jāmbūnada-prakhyaṁ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ lasac-catur-bhujaṁ śāntaṁ padma-kiñjalka-vāsasam sphurat-kirīṭa-kaṭaka kaṭi-sūtra-varāṅgadam śrīvatsa-vakṣasaṁ bhrājat- kaustubhaṁ vana-mālinam dhyāyann abhyarcya dārūṇi haviṣābhighṛtāni ca prāsyājya-bhāgāv āghārau dattvā cājya-plutaṁ haviḥ juhuyān mūla-mantreṇa ṣoḍaśarcāvadānataḥ dharmādibhyo yathā-nyāyaṁ mantraiḥ sviṣṭi-kṛtaṁ budhaḥ
SB 11.27.42
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
abhyarcyātha namaskṛtya pārṣadebhyo baliṁ haret mūla-mantraṁ japed brahma smaran nārāyaṇātmakam
SB 11.27.43
दत्त्वाचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
dattvācamanam uccheṣaṁ viṣvaksenāya kalpayet mukha-vāsaṁ surabhimat tāmbūlādyam athārhayet
SB 11.27.44
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम । मत्कथा: श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇy abhinayan mama mat-kathāḥ śrāvayan śṛṇvan muhūrtaṁ kṣaṇiko bhavet
SB 11.27.45
स्तवैरुच्चावचै: स्तोत्रै: पौराणै: प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
stavair uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prākṛtair api stutvā prasīda bhagavann iti vandeta daṇḍa-vat
SB 11.27.46
शिरो मत्पादयो: कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
śiro mat-pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṁ ca parasparam prapannaṁ pāhi mām īśa bhītaṁ mṛtyu-grahārṇavāt
SB 11.27.47
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत् पुन: ॥ ४७ ॥
iti śeṣāṁ mayā dattāṁ śirasy ādhāya sādaram udvāsayec ced udvāsyaṁ jyotir jyotiṣi tat punaḥ
SB 11.27.48
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थित: ॥ ४८ ॥
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṁ tatra cārcayet sarva-bhūteṣv ātmani ca sarvātmāham avasthitaḥ
SB 11.27.49
एवं क्रियायोगपथै: पुमान् वैदिकतान्त्रिकै: । अर्चन्नुभयत: सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
evaṁ kriyā-yoga-pathaiḥ pumān vaidika-tāntrikaiḥ arcann ubhayataḥ siddhiṁ matto vindaty abhīpsitām
SB 11.27.50
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
mad-arcāṁ sampratiṣṭhāpya mandiraṁ kārayed dṛḍham puṣpodyānāni ramyāṇi pūjā-yātrotsavāśritān
SB 11.27.51
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ५१ ॥
pūjādīnāṁ pravāhārthaṁ mahā-parvasv athānv-aham kṣetrāpaṇa-pura-grāmān dattvā mat-sārṣṭitām iyāt
SB 11.27.52
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṁ sadmanā bhuvana-trayam pūjādinā brahma-lokaṁ tribhir mat-sāmyatām iyāt
SB 11.27.53
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत एवं य: पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
mām eva nairapekṣyeṇa bhakti-yogena vindati bhakti-yogaṁ sa labhata evaṁ yaḥ pūjayeta mām
SB 11.27.54
य: स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयो: । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
yaḥ sva-dattāṁ parair dattāṁ hareta sura-viprayoḥ vṛttiṁ sa jāyate viḍ-bhug varṣāṇām ayutāyutam
SB 11.27.55
कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिन: प्रेत्य भूयो भूयसि तत् फलम् ॥ ५५ ॥
kartuś ca sārather hetor anumoditur eva ca karmaṇāṁ bhāginaḥ pretya bhūyo bhūyasi tat-phalam
Песнь 11, Глава 28
SB 11.28.1
श्रीभगवानुवाच परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥
śrī-bhagavān uvāca para-svabhāva-karmāṇi na praśaṁsen na garhayet viśvam ekātmakaṁ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca
SB 11.28.2
परस्वभावकर्माणि य: प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशत: ॥ २ ॥
para-svabhāva-karmāṇi yaḥ praśaṁsati nindati sa āśu bhraśyate svārthād asaty abhiniveśataḥ
SB 11.28.3
तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतन: । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थदृक् पुमान् ॥ ३ ॥
taijase nidrayāpanne piṇḍa-stho naṣṭa-cetanaḥ māyāṁ prāpnoti mṛtyuṁ vā tadvan nānārtha-dṛk pumān
SB 11.28.4
किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुन: कियत् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥
kiṁ bhadraṁ kim abhadraṁ vā dvaitasyāvastunaḥ kiyat vācoditaṁ tad anṛtaṁ manasā dhyātam eva ca
SB 11.28.5
छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिण: । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥
chāyā-pratyāhvayābhāsā hy asanto ’py artha-kāriṇaḥ evaṁ dehādayo bhāvā yacchanty ā-mṛtyuto bhayam
SB 11.28.6-7
आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥
ātmaiva tad idaṁ viśvaṁ sṛjyate sṛjati prabhuḥ trāyate trāti viśvātmā hriyate haratīśvaraḥ tasmān na hy ātmano ’nyasmād anyo bhāvo nirūpitaḥ nirūpite ’yaṁ tri-vidhā nirmūlā bhātir ātmani idaṁ guṇa-mayaṁ viddhi tri-vidhaṁ māyayā kṛtam
SB 11.28.8
एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥
etad vidvān mad-uditaṁ jñāna-vijñāna-naipuṇam na nindati na ca stauti loke carati sūrya-vat
SB 11.28.9
प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा नि:सङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥
pratyakṣeṇānumānena nigamenātma-saṁvidā ādy-antavad asaj jñātvā niḥsaṅgo vicared iha
SB 11.28.10
श्रीउद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृदृश्ययो: । अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥
śrī-uddhava uvāca naivātmano na dehasya saṁsṛtir draṣṭṛ-dṛśyayoḥ anātma-sva-dṛśor īśa kasya syād upalabhyate
SB 11.28.11
आत्माव्ययोऽगुण: शुद्ध: स्वयंज्योतिरनावृत: । अग्निवद्दारुवदचिद्देह: कस्येह संसृति: ॥ ११ ॥
ātmāvyayo ’guṇaḥ śuddhaḥ svayaṁ-jyotir anāvṛtaḥ agni-vad dāru-vad acid dehaḥ kasyeha saṁsṛtiḥ
SB 11.28.12
श्रीभगवानुवाच यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मन: सन्निकर्षणम् । संसार: फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिन: ॥ १२ ॥
śrī-bhagavān uvāca yāvad dehendriya-prāṇair ātmanaḥ sannikarṣaṇam saṁsāraḥ phalavāṁs tāvad apārtho ’py avivekinaḥ
SB 11.28.13
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥
arthe hy avidyamāne ’pi saṁsṛtir na nivartate dhyāyato viṣayān asya svapne ’narthāgamo yathā
SB 11.28.14
यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥
yathā hy apratibuddhasya prasvāpo bahv-anartha-bhṛt sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate
SB 11.28.15
शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥
śoka-harṣa-bhaya-krodha- lobha-moha-spṛhādayaḥ ahaṅkārasya dṛśyante janma-mṛtyuś ca nātmanaḥ
SB 11.28.16
देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत: संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥
dehendriya-prāṇa-mano-’bhimāno jīvo ’ntar-ātmā guṇa-karma-mūrtiḥ sūtraṁ mahān ity urudheva gītaḥ saṁsāra ādhāvati kāla-tantraḥ
SB 11.28.17
अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥
amūlam etad bahu-rūpa-rūpitaṁ mano-vacaḥ-prāṇa-śarīra-karma jñānāsinopāsanayā śitena cchittvā munir gāṁ vicaraty atṛṣṇaḥ
SB 11.28.18
ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥
jñānaṁ viveko nigamas tapaś ca pratyakṣam aitihyam athānumānam ādy-antayor asya yad eva kevalaṁ kālaś ca hetuś ca tad eva madhye
SB 11.28.19
यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥
yathā hiraṇyaṁ sv-akṛtaṁ purastāt paścāc ca sarvasya hiraṇ-mayasya tad eva madhye vyavahāryamāṇaṁ nānāpadeśair aham asya tadvat
SB 11.28.20
विज्ञानमेतत्त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥
vijñānam etat triy-avastham aṅga guṇa-trayaṁ kāraṇa-kārya-kartṛ samanvayena vyatirekataś ca yenaiva turyeṇa tad eva satyam
SB 11.28.21
न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा- न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥
na yat purastād uta yan na paścān madhye ca tan na vyapadeśa-mātram bhūtaṁ prasiddhaṁ ca pareṇa yad yat tad eva tat syād iti me manīṣā
SB 11.28.22
अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एष: । ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥
avidyamāno ’py avabhāsate yo vaikāriko rājasa-sarga eṣaḥ brahma svayaṁ jyotir ato vibhāti brahmendriyārthātma-vikāra-citram
SB 11.28.23
एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभि: परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्य: ॥ २३ ॥
evaṁ sphuṭaṁ brahma-viveka-hetubhiḥ parāpavādena viśāradena chittvātma-sandeham upārameta svānanda-tuṣṭo ’khila-kāmukebhyaḥ
SB 11.28.24
नात्मा वपु: पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताश: । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृति: खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥
nātmā vapuḥ pārthivam indriyāṇi devā hy asur vāyur jalam hutāśaḥ mano ’nna-mātraṁ dhiṣaṇā ca sattvam ahaṅkṛtiḥ khaṁ kṣitir artha-sāmyam
SB 11.28.25
समाहितै: क: करणैर्गुणात्मभि-र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्न: । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणंघनैरुपेतैर्विगतै रवे: किम् ॥ २५ ॥
samāhitaiḥ kaḥ karaṇair guṇātmabhir guṇo bhaven mat-suvivikta-dhāmnaḥ vikṣipyamāṇair uta kiṁ nu dūṣaṇaṁ ghanair upetair vigatai raveḥ kim
SB 11.28.26
यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै- रहंमते: संसृतिहेतुभि: परम् ॥ २६ ॥
yathā nabho vāyv-analāmbu-bhū-guṇair gatāgatair vartu-guṇair na sajjate tathākṣaraṁ sattva-rajas-tamo-malair ahaṁ-mateḥ saṁsṛti-hetubhiḥ param
SB 11.28.27
तथापि सङ्ग: परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भक्तियोगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत मन:कषाय: ॥ २७ ॥
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyo guṇeṣu māyā-raciteṣu tāvat mad-bhakti-yogena dṛḍhena yāvad rajo nirasyeta manaḥ-kaṣāyaḥ
SB 11.28.28
यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुन: पुन: सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनोऽपक्वकषायकर्म कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥
yathāmayo ’sādhu cikitsito nṛṇāṁ punaḥ punaḥ santudati prarohan evaṁ mano ’pakva-kaṣāya-karma kuyoginaṁ vidhyati sarva-saṅgam
SB 11.28.29
कुयोगिनो ये विहितान्तरायै- र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टै: । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥
kuyogino ye vihitāntarāyair manuṣya-bhūtais tridaśopasṛṣṭaiḥ te prāktanābhyāsa-balena bhūyo yuñjanti yogaṁ na tu karma-tantram
SB 11.28.30
करोति कर्म क्रियते च जन्तु: केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्ण: स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥
karoti karma kriyate ca jantuḥ kenāpy asau codita ā-nipātāt na tatra vidvān prakṛtau sthito ’pi nivṛtta-tṛṣṇaḥ sva-sukhānubhūtyā
SB 11.28.31
तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥
tiṣṭhantam āsīnam uta vrajantaṁ śayānam ukṣantam adantam annam svabhāvam anyat kim apīhamānam ātmānam ātma-stha-matir na veda
SB 11.28.32
यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥
yadi sma paśyaty asad-indriyārthaṁ nānānumānena viruddham anyat na manyate vastutayā manīṣī svāpnaṁ yathotthāya tirodadhānam
SB 11.28.33
पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥
pūrvaṁ gṛhītaṁ guṇa-karma-citram ajñānam ātmany aviviktam aṅga nivartate tat punar īkṣayaiva na gṛhyate nāpi visṛjya ātmā
SB 11.28.34
यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥ ३४ ॥
yathā hi bhānor udayo nṛ-cakṣuṣāṁ tamo nihanyān na tu sad vidhatte evaṁ samīkṣā nipuṇā satī me hanyāt tamisraṁ puruṣasya buddheḥ
SB 11.28.35
एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥
eṣa svayaṁ-jyotir ajo ’prameyo mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ eko ’dvitīyo vacasāṁ virāme yeneṣitā vāg-asavaś caranti
SB 11.28.36
एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥
etāvān ātma-sammoho yad vikalpas tu kevale ātman ṛte svam ātmānam avalambo na yasya hi
SB 11.28.37
यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥
yan nāmākṛtibhir grāhyaṁ pañca-varṇam abādhitam vyarthenāpy artha-vādo ’yaṁ dvayaṁ paṇḍita-māninām
SB 11.28.38
योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जत: काय उत्थितै: । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधि: ॥ ३८ ॥
yogino ’pakva-yogasya yuñjataḥ kāya utthitaiḥ upasargair vihanyeta tatrāyaṁ vihito vidhiḥ
SB 11.28.39
योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितै: । तपोमन्त्रौषधै: कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥
yoga-dhāraṇayā kāṁścid āsanair dhāraṇānvitaiḥ tapo-mantrauṣadhaiḥ kāṁścid upasargān vinirdahet
SB 11.28.40
कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभि: । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनै: ॥ ४० ॥
kāṁścin mamānudhyānena nāma-saṅkīrtanādibhiḥ yogeśvarānuvṛttyā vā hanyād aśubha-dān śanaiḥ
SB 11.28.41
केचिद् देहमिमं धीरा: सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥
kecid deham imaṁ dhīrāḥ su-kalpaṁ vayasi sthiram vidhāya vividhopāyair atha yuñjanti siddhaye
SB 11.28.42
न हि तत् कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थक: । अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पते: ॥ ४२ ॥
na hi tat kuśalādṛtyaṁ tad-āyāso hy apārthakaḥ antavattvāc charīrasya phalasyeva vanaspateḥ
SB 11.28.43
योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान्योगमुत्सृज्य मत्पर: ॥ ४३ ॥
yogaṁ niṣevato nityaṁ kāyaś cet kalpatām iyāt tac chraddadhyān na matimān yogam utsṛjya mat-paraḥ
SB 11.28.44
योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रय: । नान्तरायैर्विहन्येत नि:स्पृह: स्वसुखानुभू: ॥ ४४ ॥
yoga-caryām imāṁ yogī vicaran mad-apāśrayaḥ nāntarāyair vihanyeta niḥspṛhaḥ sva-sukhānubhūḥ
Песнь 11, Глава 29
SB 11.29.1
श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥
śrī-uddhava uvāca su-dustarām imāṁ manye yoga-caryām anātmanaḥ yathāñjasā pumān siddhyet tan me brūhy añjasācyuta
SB 11.29.2
प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjanto yogino manaḥ viṣīdanty asamādhānān mano-nigraha-karśitāḥ
SB 11.29.3
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥
athāta ānanda-dughaṁ padāmbujaṁ haṁsāḥ śrayerann aravinda-locana sukhaṁ nu viśveśvara yoga-karmabhis tvan-māyayāmī vihatā na māninaḥ
SB 11.29.4
किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥
kiṁ citram acyuta tavaitad aśeṣa-bandho dāseṣv ananya-śaraṇesu yad ātma-sāttvam yo ’rocayat saha mṛgaiḥ svayam īśvarāṇāṁ śrīmat-kirīṭa-taṭa-pīḍita-pāda-pīṭhaḥ
SB 11.29.5
तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥
taṁ tvākhilātma-dayiteśvaram āśritānāṁ sarvārtha-daṁ sva-kṛta-vid visṛjeta ko nu ko vā bhajet kim api vismṛtaye ’nu bhūtyai kiṁ vā bhaven na tava pāda-rajo-juṣāṁ naḥ
SB 11.29.6
नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्न आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥
naivopayanty apacitiṁ kavayas taveśa brahmāyuṣāpi kṛtam ṛddha-mudaḥ smarantaḥ yo ’ntar bahis tanu-bhṛtām aśubhaṁ vidhunvann ācārya-caittya-vapuṣā sva-gatiṁ vyanakti
SB 11.29.7
श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥
śrī-śuka uvāca ity uddhavenāty-anurakta-cetasā pṛṣṭo jagat-krīḍanakaḥ sva-śaktibhiḥ gṛhīta-mūrti-traya īśvareśvaro jagāda sa-prema-manohara-smitaḥ
SB 11.29.8
श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥
śrī-bhagavān uvāca hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān su-maṅgalān yān śraddhayācaran martyo mṛtyuṁ jayati durjayam
SB 11.29.9
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥
kuryāt sarvāṇi karmāṇi mad-arthaṁ śanakaiḥ smaran mayy arpita-manaś-citto mad-dharmātma-mano-ratiḥ
SB 11.29.10
देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥ १० ॥
deśān puṇyān āśrayeta mad-bhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān devāsura-manuṣyeṣu mad-bhaktācaritāni ca
SB 11.29.11
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥
pṛthak satreṇa vā mahyaṁ parva-yātrā-mahotsavān kārayed gīta-nṛtyādyair mahārāja-vibhūtibhiḥ
SB 11.29.12
मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥
mām eva sarva-bhūteṣu bahir antar apāvṛtam īkṣetātmani cātmānaṁ yathā kham amalāśayaḥ
SB 11.29.13-14
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥
iti sarvāṇi bhūtāni mad-bhāvena mahā-dyute sabhājayan manyamāno jñānaṁ kevalam āśritaḥ brāhmaṇe pukkase stene brahmaṇye ’rke sphuliṅgake akrūre krūrake caiva sama-dṛk paṇḍito mataḥ
SB 11.29.15
नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥
nareṣv abhīkṣṇaṁ mad-bhāvaṁ puṁso bhāvayato ’cirāt spardhāsūyā-tiraskārāḥ sāhaṅkārā viyanti hi
SB 11.29.16
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥
visṛjya smayamānān svān dṛśaṁ vrīḍāṁ ca daihikīm praṇamed daṇḍa-vad bhūmāv ā-śva-cāṇḍāla-go-kharam
SB 11.29.17
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥
yāvat sarveṣu bhūteṣu mad-bhāvo nopajāyate tāvad evam upāsīta vāṅ-manaḥ-kāya-vṛttibhiḥ
SB 11.29.18
सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥
sarvaṁ brahmātmakaṁ tasya vidyayātma-manīṣayā paripaśyann uparamet sarvato mukta-saṁśayaḥ
SB 11.29.19
अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥
ayaṁ hi sarva-kalpānāṁ sadhrīcīno mato mama mad-bhāvaḥ sarva-bhūteṣu mano-vāk-kāya-vṛttibhiḥ
SB 11.29.20
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥
na hy aṅgopakrame dhvaṁso mad-dharmasyoddhavāṇv api mayā vyavasitaḥ samyaṅ nirguṇatvād anāśiṣaḥ
SB 11.29.21
यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥
yo yo mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet tad-āyāso nirarthaḥ syād bhayāder iva sattama
SB 11.29.22
एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥
eṣā buddhimatāṁ buddhir manīṣā ca manīṣiṇām yat satyam anṛteneha martyenāpnoti māmṛtam
SB 11.29.23
एष तेऽभिहित: कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥
eṣa te ’bhihitaḥ kṛtsno brahma-vādasya saṅgrahaḥ samāsa-vyāsa-vidhinā devānām api durgamaḥ
SB 11.29.24
अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥
abhīkṣṇaśas te gaditaṁ jñānaṁ vispaṣṭa-yuktimat etad vijñāya mucyeta puruṣo naṣṭa-saṁśayaḥ
SB 11.29.25
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥
su-viviktaṁ tava praśnaṁ mayaitad api dhārayet sanātanaṁ brahma-guhyaṁ paraṁ brahmādhigacchati
SB 11.29.26
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥
ya etan mama bhakteṣu sampradadyāt su-puṣkalam tasyāhaṁ brahma-dāyasya dadāmy ātmānam ātmanā
SB 11.29.27
य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥
ya etat samadhīyīta pavitraṁ paramaṁ śuci sa pūyetāhar ahar māṁ jñāna-dīpena darśayan
SB 11.29.28
य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: शृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥
ya etac chraddhayā nityam avyagraḥ śṛṇuyān naraḥ mayi bhaktiṁ parāṁ kurvan karmabhir na sa badhyate
SB 11.29.29
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥
apy uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam api te vigato mohaḥ śokaś cāsau mano-bhavaḥ
SB 11.29.30
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥
naitat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca aśuśrūṣor abhaktāya durvinītāya dīyatām
SB 11.29.31
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥
etair doṣair vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca sādhave śucaye brūyād bhaktiḥ syāc chūdra-yoṣitām
SB 11.29.32
नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥
naitad vijñāya jijñāsor jñātavyam avaśiṣyate pītvā pīyūṣam amṛtaṁ pātavyaṁ nāvaśiṣyate
SB 11.29.33
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṁ daṇḍa-dhāraṇe yāvān artho nṛṇāṁ tāta tāvāṁs te ’haṁ catur-vidhaḥ
SB 11.29.34
मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥
martyo yadā tyakta-samasta-karmā niveditātmā vicikīrṣito me tadāmṛtatvaṁ pratipadyamāno mayātma-bhūyāya ca kalpate vai
SB 11.29.35
श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥
śrī-śuka uvāca sa evam ādarśita-yoga-mārgas tadottamaḥśloka-vaco niśamya baddhāñjaliḥ prīty-uparuddha-kaṇṭho na kiñcid ūce ’śru-pariplutākṣaḥ
SB 11.29.36
विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥
viṣṭabhya cittaṁ praṇayāvaghūrṇaṁ dhairyeṇa rājan bahu-manyamānaḥ kṛtāñjaliḥ prāha yadu-pravīraṁ śīrṣṇā spṛśaṁs tac-caraṇāravindam
SB 11.29.37
श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्य शीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥
śrī-uddhava uvāca vidrāvito moha-mahāndhakāro ya āśrito me tava sannidhānāt vibhāvasoḥ kiṁ nu samīpa-gasya śītaṁ tamo bhīḥ prabhavanty ajādya
SB 11.29.38
प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥
pratyarpito me bhavatānukampinā bhṛtyāya vijñāna-mayaḥ pradīpaḥ hitvā kṛta-jñas tava pāda-mūlaṁ ko ’nyaṁ samīyāc charaṇaṁ tvadīyam
SB 11.29.39
वृक्णश्च मे सुदृढ: स्नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥
vṛkṇaś ca me su-dṛḍhaḥ sneha-pāśo dāśārha-vṛṣṇy-andhaka-sātvateṣu prasāritaḥ sṛṣṭi-vivṛddhaye tvayā sva-māyayā hy ātma-subodha-hetinā
SB 11.29.40
नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥
namo ’stu te mahā-yogin prapannam anuśādhi mām yathā tvac-caraṇāmbhoje ratiḥ syād anapāyinī
SB 11.29.41-44
श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥
śrī-bhagavān uvāca gacchoddhava mayādiṣṭo badary-ākhyaṁ mamāśramam tatra mat-pāda-tīrthode snānopasparśanaiḥ śuciḥ īkṣayālakanandāyā vidhūtāśeṣa-kalmaṣaḥ vasāno valkalāny aṅga vanya-bhuk sukha-niḥspṛhaḥ titikṣur dvandva-mātrāṇāṁ suśīlaḥ saṁyatendriyaḥ śāntaḥ samāhita-dhiyā jñāna-vijñāna-saṁyutaḥ matto ’nuśikṣitaṁ yat te viviktam anubhāvayan mayy āveśita-vāk-citto mad-dharma-nirato bhava ativrajya gatīs tisro mām eṣyasi tataḥ param
SB 11.29.45
श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव: प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥
śrī-śuka uvāca sa evam ukto hari-medhasoddhavaḥ pradakṣiṇaṁ taṁ parisṛtya pādayoḥ śiro nidhāyāśru-kalābhir ārdra-dhīr nyaṣiñcad advandva-paro ’py apakrame
SB 11.29.46
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥
su-dustyaja-sneha-viyoga-kātaro na śaknuvaṁs taṁ parihātum āturaḥ kṛcchraṁ yayau mūrdhani bhartṛ-pāduke bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ
SB 11.29.47
ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥
tatas tam antar hṛdi sanniveśya gato mahā-bhāgavato viśālām yathopadiṣṭāṁ jagad-eka-bandhunā tapaḥ samāsthāya harer agād gatim
SB 11.29.48
य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा सच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥
ya etad ānanda-samudra-sambhṛtaṁ jñānāmṛtaṁ bhāgavatāya bhāṣitam kṛṣṇena yogeśvara-sevitāṅghriṇā sac-chraddhayāsevya jagad vimucyate
SB 11.29.49
भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥
bhava-bhayam apahantuṁ jñāna-vijñāna-sāraṁ nigama-kṛd upajahre bhṛṅga-vad veda-sāram amṛtam udadhitaś cāpāyayad bhṛtya-vargān puruṣam ṛṣabham ādyaṁ kṛṣṇa-saṁjñaṁ nato ’smi
Песнь 11, Глава 30
SB 11.30.1
श्रीराजोवाच ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥
śrī-rājovāca tato mahā-bhāgavata uddhave nirgate vanam dvāravatyāṁ kim akarod bhagavān bhūta-bhāvanaḥ
SB 11.30.2
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥
brahma-śāpopasaṁsṛṣṭe sva-kule yādavarṣabhaḥ preyasīṁ sarva-netrāṇāṁ tanuṁ sa katham atyajat
SB 11.30.3
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु: कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥
pratyākraṣṭuṁ nayanam abalā yatra lagnaṁ na śekuḥ karṇāviṣṭaṁ na sarati tato yat satām ātma-lagnam yac-chrīr vācāṁ janayati ratiṁ kiṁ nu mānaṁ kavīnāṁ dṛṣṭvā jiṣṇor yudhi ratha-gataṁ yac ca tat-sāmyam īyuḥ
SB 11.30.4
श्री ऋषिरुवाच दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । दृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥
śrī ṛṣir uvāca divi bhuvy antarikṣe ca mahotpātān samutthitān dṛṣṭvāsīnān su-dharmāyāṁ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam
SB 11.30.5
श्रीभगवानुवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
śrī-bhagavān uvāca ete ghorā mahotpātā dvārvatyāṁ yama-ketavaḥ muhūrtam api na stheyam atra no yadu-puṅgavāḥ
SB 11.30.6
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥
striyo bālāś ca vṛddhāś ca śaṅkhoddhāraṁ vrajantv itaḥ vayaṁ prabhāsaṁ yāsyāmo yatra pratyak sarasvatī
SB 11.30.7
तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥
tatrābhiṣicya śucaya upoṣya su-samāhitāḥ devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapanālepanārhaṇaiḥ
SB 11.30.8
ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥
brāhmaṇāṁs tu mahā-bhāgān kṛta-svastyayanā vayam go-bhū-hiraṇya-vāsobhir gajāśva-ratha-veśmabhiḥ
SB 11.30.9
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥
vidhir eṣa hy ariṣṭa-ghno maṅgalāyanam uttamam deva-dvija-gavāṁ pūjā bhūteṣu paramo bhavaḥ
SB 11.30.10
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥
iti sarve samākarṇya yadu-vṛddhā madhu-dviṣaḥ tatheti naubhir uttīrya prabhāsaṁ prayayū rathaiḥ
SB 11.30.11
तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥
tasmin bhagavatādiṣṭaṁ yadu-devena yādavāḥ cakruḥ paramayā bhaktyā sarva-śreyopabṛṁhitam
SB 11.30.12
ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥
tatas tasmin mahā-pānaṁ papur maireyakaṁ madhu diṣṭa-vibhraṁśita-dhiyo yad-dravair bhraśyate matiḥ
SB 11.30.13
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
mahā-pānābhimattānāṁ vīrāṇāṁ dṛpta-cetasām kṛṣṇa-māyā-vimūḍhānāṁ saṅgharṣaḥ su-mahān abhūt
SB 11.30.14
युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥
yuyudhuḥ krodha-saṁrabdhā velāyām ātatāyinaḥ dhanurbhir asibhir bhallair gadābhis tomararṣṭibhiḥ
SB 11.30.15
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
patat-patākai ratha-kuñjarādibhiḥ kharoṣṭra-gobhir mahiṣair narair api mithaḥ sametyāśvataraiḥ su-durmadā nyahan śarair dadbhir iva dvipā vane
SB 11.30.16
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥
pradyumna-sāmbau yudhi rūḍha-matsarāv akrūra-bhojāv aniruddha-sātyakī subhadra-saṅgrāmajitau su-dāruṇau gadau sumitrā-surathau samīyatuḥ
SB 11.30.17
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
anye ca ye vai niśaṭholmukādayaḥ sahasrajic-chatajid-bhānu-mukhyāḥ anyonyam āsādya madāndha-kāritā jaghnur mukundena vimohitā bhṛśam
SB 11.30.18
दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
dāśārha-vṛṣṇy-andhaka-bhoja-sātvatā madhv-arbudā māthura-śūrasenāḥ visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaś ca mithas tu jaghnuḥ su-visṛjya sauhṛdam
SB 11.30.19
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥
putrā ayudhyan pitṛbhir bhrātṛbhiś ca svasrīya-dauhitra-pitṛvya-mātulaiḥ mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhir jñātīṁs tv ahan jñātaya eva mūḍhāḥ
SB 11.30.20
शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥
śareṣu hīyamāneṣu bhajyamāneṣu dhanvasu śastreṣu kṣīyamāneṣu muṣṭibhir jahrur erakāḥ
SB 11.30.21
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥
tā vajra-kalpā hy abhavan parighā muṣṭinā bhṛtāḥ jaghnur dviṣas taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇās tu taṁ ca te
SB 11.30.22
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥
pratyanīkaṁ manyamānā balabhadraṁ ca mohitāḥ hantuṁ kṛta-dhiyo rājann āpannā ātatāyinaḥ
SB 11.30.23
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥
atha tāv api saṅkruddhāv udyamya kuru-nandana erakā-muṣṭi-parighau carantau jaghnatur yudhi
SB 11.30.24
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥
brahma-śāpopasṛṣṭānāṁ kṛṣṇa-māyāvṛtātmanām spardhā-krodhaḥ kṣayaṁ ninye vaiṇavo ’gnir yathā vanam
SB 11.30.25
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥
evaṁ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ avatārito bhuvo bhāra iti mene ’vaśeṣitaḥ
SB 11.30.26
राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥
rāmaḥ samudra-velāyāṁ yogam āsthāya pauruṣam tatyāja lokaṁ mānuṣyaṁ saṁyojyātmānam ātmani
SB 11.30.27
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥
rāma-niryāṇam ālokya bhagavān devakī-sutaḥ niṣasāda dharopasthe tuṣṇīm āsādya pippalam
SB 11.30.28-32
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
bibhrac catur-bhujaṁ rūpaṁ bhrājiṣṇu prabhayā svayā diśo vitimirāḥ kurvan vidhūma iva pāvakaḥ śrīvatsāṅkaṁ ghana-śyāmaṁ tapta-hāṭaka-varcasam kauśeyāmbara-yugmena parivītaṁ su-maṅgalam sundara-smita-vaktrābjaṁ nīla-kuntala-maṇḍitam puṇḍarīkābhirāmākṣaṁ sphuran makara-kuṇḍalam kaṭi-sūtra-brahma-sūtra- kirīṭa-kaṭakāṅgadaiḥ hāra-nūpura-mudrābhiḥ kaustubhena virājitam vana-mālā-parītāṅgaṁ mūrtimadbhir nijāyudhaiḥ kṛtvorau dakṣiṇe pādam āsīnaṁ paṅkajāruṇam
SB 11.30.33
मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
muṣalāvaśeṣāyaḥ-khaṇḍa- kṛteṣur lubdhako jarā mṛgāsyākāraṁ tac-caraṇaṁ vivyādha mṛga-śaṅkayā
SB 11.30.34
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥
catur-bhujaṁ taṁ puruṣaṁ dṛṣṭvā sa kṛta-kilbiṣaḥ bhītaḥ papāta śirasā pādayor asura-dviṣaḥ
SB 11.30.35
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
ajānatā kṛtam idaṁ pāpena madhusūdana kṣantum arhasi pāpasya uttamaḥśloka me ’nagha
SB 11.30.36
यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
yasyānusmaraṇaṁ nṛṇām ajñāna-dhvānta-nāśanam vadanti tasya te viṣṇo mayāsādhu kṛtaṁ prabho
SB 11.30.37
तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
tan māśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṁ mṛga-lubdhakam yathā punar ahaṁ tv evaṁ na kuryāṁ sad-atikramam
SB 11.30.38
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥
yasyātma-yoga-racitaṁ na vidur viriñco rudrādayo ’sya tanayāḥ patayo girāṁ ye tvan-māyayā pihita-dṛṣṭaya etad añjaḥ kiṁ tasya te vayam asad-gatayo gṛṇīmaḥ
SB 11.30.39
श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
śrī-bhagavān uvāca mā bhair jare tvam uttiṣṭha kāma eṣa kṛto hi me yāhi tvaṁ mad-anujñātaḥ svargaṁ su-kṛtināṁ padam
SB 11.30.40
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥
ity ādiṣṭo bhagavatā kṛṣṇenecchā-śarīriṇā triḥ parikramya taṁ natvā vimānena divaṁ yayau
SB 11.30.41
दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
dārukaḥ kṛṣṇa-padavīm anvicchann adhigamya tām vāyuṁ tulasikāmodam āghrāyābhimukhaṁ yayau
SB 11.30.42
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥
taṁ tatra tigma-dyubhir āyudhair vṛtaṁ hy aśvattha-mūle kṛta-ketanaṁ patim sneha-plutātmā nipapāta pādayo rathād avaplutya sa-bāṣpa-locanaḥ
SB 11.30.43
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥
apaśyatas tvac-caraṇāmbujaṁ prabho dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā diśo na jāne na labhe ca śāntiṁ yathā niśāyām uḍupe praṇaṣṭe
SB 11.30.44
इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥
iti bruvati sūte vai ratho garuḍa-lāñchanaḥ kham utpapāta rājendra sāśva-dhvaja udīkṣataḥ
SB 11.30.45
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥
tam anvagacchan divyāni viṣṇu-praharaṇāni ca tenāti-vismitātmānaṁ sūtam āha janārdanaḥ
SB 11.30.46
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥
gaccha dvāravatīṁ sūta jñātīnāṁ nidhanaṁ mithaḥ saṅkarṣaṇasya niryāṇaṁ bandhubhyo brūhi mad-daśām
SB 11.30.47
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥
dvārakāyāṁ ca na stheyaṁ bhavadbhiś ca sva-bandhubhiḥ mayā tyaktāṁ yadu-purīṁ samudraḥ plāvayiṣyati
SB 11.30.48
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥
svaṁ svaṁ parigrahaṁ sarve ādāya pitarau ca naḥ arjunenāvitāḥ sarva indraprasthaṁ gamiṣyatha
SB 11.30.49
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥
tvaṁ tu mad-dharmam āsthāya jñāna-niṣṭha upekṣakaḥ man-māyā-racitām etāṁ vijñayopaśamaṁ vraja
SB 11.30.50
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥
ity uktas taṁ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ tat-pādau śīrṣṇy upādhāya durmanāḥ prayayau purīm
Песнь 11, Глава 31
SB 11.31.1
श्रीशुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भव: । महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनय: सप्रजेश्वरा: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca atha tatrāgamad brahmā bhavānyā ca samaṁ bhavaḥ mahendra-pramukhā devā munayaḥ sa-prajeśvarāḥ
SB 11.31.2-3
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
pitaraḥ siddha-gandharvā vidyādhara-mahoragāḥ cāraṇā yakṣa-rakṣāṁsi kinnarāpsaraso dvijāḥ draṣṭu-kāmā bhagavato niryāṇaṁ paramotsukāḥ gāyantaś ca gṛṇantaś ca śaureḥ karmāṇi janma ca
SB 11.31.4
ववृषु: पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभ: । कुर्वन्त: सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युता: ॥ ४ ॥
vavṛṣuḥ puṣpa-varṣāṇi vimānāvalibhir nabhaḥ kurvantaḥ saṅkulaṁ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ
SB 11.31.5
भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभु: । संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥
bhagavān pitāmahaṁ vīkṣya vibhūtīr ātmano vibhuḥ saṁyojyātmani cātmānaṁ padma-netre nyamīlayat
SB 11.31.6
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । योगधारणयाग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥
lokābhirāmāṁ sva-tanuṁ dhāraṇā-dhyāna-maṅgalam yoga-dhāraṇayāgneyyā- dagdhvā dhāmāviśat svakam
SB 11.31.7
दिवि दुन्दुभयो नेदु: पेतु: सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमे: कीर्ति: श्रीश्चानु तं ययु: ॥ ७ ॥
divi dundubhayo neduḥ petuḥ sumanasaś ca khāt satyaṁ dharmo dhṛtir bhūmeḥ kīrtiḥ śrīś cānu taṁ yayuḥ
SB 11.31.8
देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चातिविस्मिता: ॥ ८ ॥
devādayo brahma-mukhyā na viśantaṁ sva-dhāmani avijñāta-gatiṁ kṛṣṇaṁ dadṛśuś cāti-vismitāḥ
SB 11.31.9
सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतै: ॥ ९ ॥
saudāmanyā yathākāśe yāntyā hitvābhra-maṇḍalam gatir na lakṣyate martyais tathā kṛṣṇasya daivataiḥ
SB 11.31.10
ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरे: । विस्मितास्तां प्रशंसन्त: स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥
brahma-rudrādayas te tu dṛṣṭvā yoga-gatiṁ hareḥ vismitās tāṁ praśaṁsantaḥ svaṁ svaṁ lokaṁ yayus tadā
SB 11.31.11
राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिनोपरत: स आस्ते ॥ ११ ॥
rājan parasya tanu-bhṛj-jananāpyayehā māyā-viḍambanam avehi yathā naṭasya sṛṣṭvātmanedam anuviśya vihṛtya cānte saṁhṛtya cātma-mahinoparataḥ sa āste
SB 11.31.12
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणद: परमास्त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीश: किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥
martyena yo guru-sutaṁ yama-loka-nītaṁ tvāṁ cānayac charaṇa-daḥ paramāstra-dagdham jigye ’ntakāntakam apīśam asāv anīśaḥ kiṁ svāvane svar anayan mṛgayuṁ sa-deham
SB 11.31.13
तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥
tathāpy aśeṣa-sthiti-sambhavāpyayeṣv ananya-hetur yad aśeṣa-śakti-dhṛk naicchat praṇetuṁ vapur atra śeṣitaṁ martyena kiṁ sva-stha-gatiṁ pradarśayan
SB 11.31.14
य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयत: कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥
ya etāṁ prātar utthāya kṛṣṇasya padavīṁ parām prayataḥ kīrtayed bhaktyā tām evāpnoty anuttamām
SB 11.31.15
दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयो: । पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युत: ॥ १५ ॥
dāruko dvārakām etya vasudevograsenayoḥ patitvā caraṇāv asrair nyaṣiñcat kṛṣṇa-vicyutaḥ
SB 11.31.16-17
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
kathayām āsa nidhanaṁ vṛṣṇīnāṁ kṛtsnaśo nṛpa tac chrutvodvigna-hṛdayā janāḥ śoka-virmūrcchitāḥ tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa-viśleṣa-vihvalāḥ vyasavaḥ śerate yatra jñātayo ghnanta ānanam
SB 11.31.18
देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्त: शोकार्ता विजहु: स्मृतिम् ॥ १८ ॥
devakī rohiṇī caiva vasudevas tathā sutau kṛṣṇa-rāmāv apaśyantaḥ śokārtā vijahuḥ smṛtim
SB 11.31.19
प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुरा: । उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहु: स्त्रिय: ॥ १९ ॥
prāṇāṁś ca vijahus tatra bhagavad-virahāturāḥ upaguhya patīṁs tāta citām āruruhuḥ striyaḥ
SB 11.31.20
रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरे: स्नुषा: । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिका: ॥ २० ॥
rāma-patnyaś ca tad-deham upaguhyāgnim āviśan vasudeva-patnyas tad-gātraṁ pradyumnādīn hareḥ snuṣāḥ kṛṣṇa-patnyo ’viśann agniṁ rukmiṇy-ādyās tad-ātmikāḥ
SB 11.31.21
अर्जुन: प्रेयस: सख्यु: कृष्णस्य विरहातुर: । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतै: सदुक्तिभि: ॥ २१ ॥
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya virahāturaḥ ātmānaṁ sāntvayām āsa kṛṣṇa-gītaiḥ sad-uktibhiḥ
SB 11.31.22
बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुन: साम्परायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
bandhūnāṁ naṣṭa-gotrāṇām arjunaḥ sāmparāyikam hatānāṁ kārayām āsa yathā-vad anupūrvaśaḥ
SB 11.31.23
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ २३ ॥
dvārakāṁ hariṇā tyaktāṁ samudro ’plāvayat kṣaṇāt varjayitvā mahā-rāja śrīmad-bhagavad-ālayam
SB 11.31.24
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदन: । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥
nityaṁ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ smṛtyāśeṣāśubha-haraṁ sarva-maṅgala-maṅgalam
SB 11.31.25
स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय: । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥
strī-bāla-vṛddhān ādāya hata-śeṣān dhanañjayaḥ indraprasthaṁ samāveśya vajraṁ tatrābhyaṣecayat
SB 11.31.26
श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहा: । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मु: सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥
śrutvā suhṛd-vadhaṁ rājann arjunāt te pitāmahāḥ tvāṁ tu vaṁśa-dharaṁ kṛtvā jagmuḥ sarve mahā-patham
SB 11.31.27
य एतद् देवदेवस्य विष्णो: कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्य: सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ २७ ॥
ya etad deva-devasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca kīrtayec chraddhayā martyaḥ sarva-pāpaiḥ pramucyate
SB 11.31.28
इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
itthaṁ harer bhagavato rucirāvatāra- vīryāṇi bāla-caritāni ca śantamāni anyatra ceha ca śrutāni gṛṇan manuṣyo bhaktiṁ parāṁ paramahaṁsa-gatau labheta