SB 2.1.1
श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto loka-hitaṁ nṛpa ātmavit-sammataḥ puṁsāṁ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ
Śrīmad-Bhāgavatam Песнь 2: Sanskrit and IAST
Шримад-Бхагаватам, песнь 2: санскрит, IAST и ссылки на официальный Vedabase.
JAPA TIME публикует здесь оригинальный текст и IAST-транслитерацию для изучения. Переводы и комментарии Шрилы Прабхупады не перепечатываются; для них даны ссылки на официальный Vedabase.
Песнь 2, Глава 1
SB 2.1.2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
śrotavyādīni rājendra nṛṇāṁ santi sahasraśaḥ apaśyatām ātma-tattvaṁ gṛheṣu gṛha-medhinām
SB 2.1.3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥
nidrayā hriyate naktaṁ vyavāyena ca vā vayaḥ divā cārthehayā rājan kuṭumba-bharaṇena vā
SB 2.1.4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
dehāpatya-kalatrādiṣv ātma-sainyeṣv asatsv api teṣāṁ pramatto nidhanaṁ paśyann api na paśyati
SB 2.1.5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
tasmād bhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca smartavyaś cecchatābhayam
SB 2.1.6
एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥
etāvān sāṅkhya-yogābhyāṁ sva-dharma-pariniṣṭhayā janma-lābhaḥ paraḥ puṁsām ante nārāyaṇa-smṛtiḥ
SB 2.1.7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥
prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhi-ṣedhataḥ nairguṇya-sthā ramante sma guṇānukathane hareḥ
SB 2.1.8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
idaṁ bhāgavataṁ nāma purāṇaṁ brahma-sammitam adhītavān dvāparādau pitur dvaipāyanād aham
SB 2.1.9
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥
pariniṣṭhito ’pi nairguṇya uttama-śloka-līlayā gṛhīta-cetā rājarṣe ākhyānaṁ yad adhītavān
SB 2.1.10
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥
tad ahaṁ te ’bhidhāsyāmi mahā-pauruṣiko bhavān yasya śraddadhatām āśu syān mukunde matiḥ satī
SB 2.1.11
एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
etan nirvidyamānānām icchatām akuto-bhayam yogināṁ nṛpa nirṇītaṁ harer nāmānukīrtanam
SB 2.1.12
किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥
kiṁ pramattasya bahubhiḥ parokṣair hāyanair iha varaṁ muhūrtaṁ viditaṁ ghaṭate śreyase yataḥ
SB 2.1.13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥
khaṭvāṅgo nāma rājarṣir jñātveyattām ihāyuṣaḥ muhūrtāt sarvam utsṛjya gatavān abhayaṁ harim
SB 2.1.14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥
tavāpy etarhi kauravya saptāhaṁ jīvitāvadhiḥ upakalpaya tat sarvaṁ tāvad yat sāmparāyikam
SB 2.1.15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
anta-kāle tu puruṣa āgate gata-sādhvasaḥ chindyād asaṅga-śastreṇa spṛhāṁ dehe ’nu ye ca tam
SB 2.1.16
गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥
gṛhāt pravrajito dhīraḥ puṇya-tīrtha-jalāplutaḥ śucau vivikta āsīno vidhivat kalpitāsane
SB 2.1.17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥
abhyasen manasā śuddhaṁ trivṛd-brahmākṣaraṁ param mano yacchej jita-śvāso brahma-bījam avismaran
SB 2.1.18
नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥
niyacched viṣayebhyo ’kṣān manasā buddhi-sārathiḥ manaḥ karmabhir ākṣiptaṁ śubhārthe dhārayed dhiyā
SB 2.1.19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
tatraikāvayavaṁ dhyāyed avyucchinnena cetasā mano nirviṣayaṁ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret padaṁ tat paramaṁ viṣṇor mano yatra prasīdati
SB 2.1.20
रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
rajas-tamobhyām ākṣiptaṁ vimūḍhaṁ mana ātmanaḥ yacched dhāraṇayā dhīro hanti yā tat-kṛtaṁ malam
SB 2.1.21
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥
yasyāṁ sandhāryamāṇāyāṁ yogino bhakti-lakṣaṇaḥ āśu sampadyate yoga āśrayaṁ bhadram īkṣataḥ
SB 2.1.22
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
rājovāca yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā yādṛśī vā hared āśu puruṣasya mano-malam
SB 2.1.23
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥
śrī-śuka uvāca jitāsano jita-śvāso jita-saṅgo jitendriyaḥ sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayed dhiyā
SB 2.1.24
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
viśeṣas tasya deho ’yaṁ sthaviṣṭhaś ca sthavīyasām yatredaṁ vyajyate viśvaṁ bhūtaṁ bhavyaṁ bhavac ca sat
SB 2.1.25
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥
aṇḍa-kośe śarīre ’smin saptāvaraṇa-saṁyute vairājaḥ puruṣo yo ’sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ
SB 2.1.26
पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
pātālam etasya hi pāda-mūlaṁ paṭhanti pārṣṇi-prapade rasātalam mahātalaṁ viśva-sṛjo ’tha gulphau talātalaṁ vai puruṣasya jaṅghe
SB 2.1.27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
dve jānunī sutalaṁ viśva-mūrter ūru-dvayaṁ vitalaṁ cātalaṁ ca mahītalaṁ taj-jaghanaṁ mahīpate nabhastalaṁ nābhi-saro gṛṇanti
SB 2.1.28
उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥
uraḥ-sthalaṁ jyotir-anīkam asya grīvā mahar vadanaṁ vai jano ’sya tapo varāṭīṁ vidur ādi-puṁsaḥ satyaṁ tu śīrṣāṇi sahasra-śīrṣṇaḥ
SB 2.1.29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥
indrādayo bāhava āhur usrāḥ karṇau diśaḥ śrotram amuṣya śabdaḥ nāsatya-dasrau paramasya nāse ghrāṇo ’sya gandho mukham agnir iddhaḥ
SB 2.1.30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
dyaur akṣiṇī cakṣur abhūt pataṅgaḥ pakṣmāṇi viṣṇor ahanī ubhe ca tad-bhrū-vijṛmbhaḥ parameṣṭhi-dhiṣṇyam āpo ’sya tālū rasa eva jihvā
SB 2.1.31
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥
chandāṁsy anantasya śiro gṛṇanti daṁṣṭrā yamaḥ sneha-kalā dvijāni hāso janonmāda-karī ca māyā duranta-sargo yad-apāṅga-mokṣaḥ
SB 2.1.32
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥
vrīḍottarauṣṭho ’dhara eva lobho dharmaḥ stano ’dharma-patho ’sya pṛṣṭham kas tasya meḍhraṁ vṛṣaṇau ca mitrau kukṣiḥ samudrā girayo ’sthi-saṅghāḥ
SB 2.1.33
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥
nadyo ’sya nāḍyo ’tha tanū-ruhāṇi mahī-ruhā viśva-tanor nṛpendra ananta-vīryaḥ śvasitaṁ mātariśvā gatir vayaḥ karma guṇa-pravāhaḥ
SB 2.1.34
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥
īśasya keśān vidur ambuvāhān vāsas tu sandhyāṁ kuru-varya bhūmnaḥ avyaktam āhur hṛdayaṁ manaś ca sa candramāḥ sarva-vikāra-kośaḥ
SB 2.1.35
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
vijñāna-śaktiṁ mahim āmananti sarvātmano ’ntaḥ-karaṇaṁ giritram aśvāśvatary-uṣṭra-gajā nakhāni sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇi-deśe
SB 2.1.36
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥
vayāṁsi tad-vyākaraṇaṁ vicitraṁ manur manīṣā manujo nivāsaḥ gandharva-vidyādhara-cāraṇāpsaraḥ svara-smṛtīr asurānīka-vīryaḥ
SB 2.1.37
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥
brahmānanaṁ kṣatra-bhujo mahātmā viḍ ūrur aṅghri-śrita-kṛṣṇa-varṇaḥ nānābhidhābhījya-gaṇopapanno dravyātmakaḥ karma vitāna-yogaḥ
SB 2.1.38
इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
iyān asāv īśvara-vigrahasya yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te sandhāryate ’smin vapuṣi sthaviṣṭhe manaḥ sva-buddhyā na yato ’sti kiñcit
SB 2.1.39
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥
sa sarva-dhī-vṛtty-anubhūta-sarva ātmā yathā svapna-janekṣitaikaḥ taṁ satyam ānanda-nidhiṁ bhajeta nānyatra sajjed yata ātma-pātaḥ
Песнь 2, Глава 2
SB 2.2.1
श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघदृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca evaṁ purā dhāraṇayātma-yonir naṣṭāṁ smṛtiṁ pratyavarudhya tuṣṭāt tathā sasarjedam amogha-dṛṣṭir yathāpyayāt prāg vyavasāya-buddhiḥ
SB 2.2.2
शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥
śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yan nāmabhir dhyāyati dhīr apārthaiḥ paribhramaṁs tatra na vindate ’rthān māyāmaye vāsanayā śayānaḥ
SB 2.2.3
अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥
ataḥ kavir nāmasu yāvad arthaḥ syād apramatto vyavasāya-buddhiḥ siddhe ’nyathārthe na yateta tatra pariśramaṁ tatra samīkṣamāṇaḥ
SB 2.2.4
सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥
satyāṁ kṣitau kiṁ kaśipoḥ prayāsair bāhau svasiddhe hy upabarhaṇaiḥ kim saty añjalau kiṁ purudhānna-pātryā dig-valkalādau sati kiṁ dukūlaiḥ
SB 2.2.5
चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥
cīrāṇi kiṁ pathi na santi diśanti bhikṣāṁ naivāṅghripāḥ para-bhṛtaḥ sarito ’py aśuṣyan ruddhā guhāḥ kim ajito ’vati nopasannān kasmād bhajanti kavayo dhana-durmadāndhān
SB 2.2.6
एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥
evaṁ sva-citte svata eva siddha ātmā priyo ’rtho bhagavān anantaḥ taṁ nirvṛto niyatārtho bhajeta saṁsāra-hetūparamaś ca yatra
SB 2.2.7
कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥
kas tāṁ tv anādṛtya parānucintām ṛte paśūn asatīṁ nāma kuryāt paśyañ janaṁ patitaṁ vaitaraṇyāṁ sva-karmajān paritāpāñ juṣāṇam
SB 2.2.8
केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥
kecit sva-dehāntar-hṛdayāvakāśe prādeśa-mātraṁ puruṣaṁ vasantam catur-bhujaṁ kañja-rathāṅga-śaṅkha- gadā-dharaṁ dhāraṇayā smaranti
SB 2.2.9
प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥
prasanna-vaktraṁ nalināyatekṣaṇaṁ kadamba-kiñjalka-piśaṅga-vāsasam lasan-mahā-ratna-hiraṇmayāṅgadaṁ sphuran-mahā-ratna-kirīṭa-kuṇḍalam
SB 2.2.10
उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥
unnidra-hṛt-paṅkaja-karṇikālaye yogeśvarāsthāpita-pāda-pallavam śrī-lakṣaṇaṁ kaustubha-ratna-kandharam amlāna-lakṣmyā vana-mālayācitam
SB 2.2.11
विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥
vibhūṣitaṁ mekhalayāṅgulīyakair mahā-dhanair nūpura-kaṅkaṇādibhiḥ snigdhāmalākuñcita-nīla-kuntalair virocamānānana-hāsa-peśalam
SB 2.2.12
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥
adīna-līlā-hasitekṣaṇollasad- bhrū-bhaṅga-saṁsūcita-bhūry-anugraham īkṣeta cintāmayam enam īśvaraṁ yāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate
SB 2.2.13
एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥
ekaikaśo ’ṅgāni dhiyānubhāvayet pādādi yāvad dhasitaṁ gadābhṛtaḥ jitaṁ jitaṁ sthānam apohya dhārayet paraṁ paraṁ śuddhyati dhīr yathā yathā
SB 2.2.14
यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥
yāvan na jāyeta parāvare ’smin viśveśvare draṣṭari bhakti-yogaḥ tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṁ kriyāvasāne prayataḥ smareta
SB 2.2.15
स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥
sthiraṁ sukhaṁ cāsanam āsthito yatir yadā jihāsur imam aṅga lokam kāle ca deśe ca mano na sajjayet prāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ
SB 2.2.16
मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥
manaḥ sva-buddhyāmalayā niyamya kṣetra-jña etāṁ ninayet tam ātmani ātmānam ātmany avarudhya dhīro labdhopaśāntir virameta kṛtyāt
SB 2.2.17
न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥
na yatra kālo ’nimiṣāṁ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṁ ya īśire na yatra sattvaṁ na rajas tamaś ca na vai vikāro na mahān pradhānam
SB 2.2.18
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥
paraṁ padaṁ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netīty atad utsisṛkṣavaḥ visṛjya daurātmyam ananya-sauhṛdā hṛdopaguhyārha-padaṁ pade pade
SB 2.2.19
इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥
itthaṁ munis tūparamed vyavasthito vijñāna-dṛg-vīrya-surandhitāśayaḥ sva-pārṣṇināpīḍya gudaṁ tato ’nilaṁ sthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jita-klamaḥ
SB 2.2.20
नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥
nābhyāṁ sthitaṁ hṛdy adhiropya tasmād udāna-gatyorasi taṁ nayen muniḥ tato ’nusandhāya dhiyā manasvī sva-tālu-mūlaṁ śanakair nayeta
SB 2.2.21
तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥
tasmād bhruvor antaram unnayeta niruddha-saptāyatano ’napekṣaḥ sthitvā muhūrtārdham akuṇṭha-dṛṣṭir nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṁ gataḥ
SB 2.2.22
यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥
yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṁ vaihāyasānām uta yad vihāram aṣṭādhipatyaṁ guṇa-sannivāye sahaiva gacchen manasendriyaiś ca
SB 2.2.23
योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥
yogeśvarāṇāṁ gatim āhur antar- bahis-tri-lokyāḥ pavanāntar-ātmanām na karmabhis tāṁ gatim āpnuvanti vidyā-tapo-yoga-samādhi-bhājām
SB 2.2.24
वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥
vaiśvānaraṁ yāti vihāyasā gataḥ suṣumṇayā brahma-pathena śociṣā vidhūta-kalko ’tha harer udastāt prayāti cakraṁ nṛpa śaiśumāram
SB 2.2.25
तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥
tad viśva-nābhiṁ tv ativartya viṣṇor aṇīyasā virajenātmanaikaḥ namaskṛtaṁ brahma-vidām upaiti kalpāyuṣo yad vibudhā ramante
SB 2.2.26
अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥
atho anantasya mukhānalena dandahyamānaṁ sa nirīkṣya viśvam niryāti siddheśvara-yuṣṭa-dhiṣṇyaṁ yad dvai-parārdhyaṁ tad u pārameṣṭhyam
SB 2.2.27
न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥
na yatra śoko na jarā na mṛtyur nārtir na codvega ṛte kutaścit yac cit tato ’daḥ kṛpayānidaṁ-vidāṁ duranta-duḥkha-prabhavānudarśanāt
SB 2.2.28
ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥
tato viśeṣaṁ pratipadya nirbhayas tenātmanāpo ’nala-mūrtir atvaran jyotirmayo vāyum upetya kāle vāyv-ātmanā khaṁ bṛhad ātma-liṅgam
SB 2.2.29
घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्टया श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥
ghrāṇena gandhaṁ rasanena vai rasaṁ rūpaṁ ca dṛṣṭyā śvasanaṁ tvacaiva śrotreṇa copetya nabho-guṇatvaṁ prāṇena cākūtim upaiti yogī
SB 2.2.30
स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥
sa bhūta-sūkṣmendriya-sannikarṣaṁ manomayaṁ devamayaṁ vikāryam saṁsādya gatyā saha tena yāti vijñāna-tattvaṁ guṇa-sannirodham
SB 2.2.31
तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥
tenātmanātmānam upaiti śāntam ānandam ānandamayo ’vasāne etāṁ gatiṁ bhāgavatīṁ gato yaḥ sa vai punar neha viṣajjate ’ṅga
SB 2.2.32
एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥
ete sṛtī te nṛpa veda-gīte tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa ārādhito bhagavān vāsudevaḥ
SB 2.2.33
न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥
na hy ato ’nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṁsṛtāv iha vāsudeve bhagavati bhakti-yogo yato bhavet
SB 2.2.34
भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥
bhagavān brahma kārtsnyena trir anvīkṣya manīṣayā tad adhyavasyat kūṭa-stho ratir ātman yato bhavet
SB 2.2.35
भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥
bhagavān sarva-bhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ dṛśyair buddhy-ādibhir draṣṭā lakṣaṇair anumāpakaiḥ
SB 2.2.36
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥
tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca smartavyo bhagavān nṛṇām
SB 2.2.37
पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥
pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṁ kathāmṛtaṁ śravaṇa-puṭeṣu sambhṛtam punanti te viṣaya-vidūṣitāśayaṁ vrajanti tac-caraṇa-saroruhāntikam
Песнь 2, Глава 3
SB 2.3.1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca evam etan nigaditaṁ pṛṣṭavān yad bhavān mama nṛṇāṁ yan mriyamāṇānāṁ manuṣyeṣu manīṣiṇām
SB 2.3.2-7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
brahma-varcasa-kāmas tu yajeta brahmaṇaḥ patim indram indriya-kāmas tu prajā-kāmaḥ prajāpatīn devīṁ māyāṁ tu śrī-kāmas tejas-kāmo vibhāvasum vasu-kāmo vasūn rudrān vīrya-kāmo ’tha vīryavān annādya-kāmas tv aditiṁ svarga-kāmo ’diteḥ sutān viśvān devān rājya-kāmaḥ sādhyān saṁsādhako viśām āyuṣ-kāmo ’śvinau devau puṣṭi-kāma ilāṁ yajet pratiṣṭhā-kāmaḥ puruṣo rodasī loka-mātarau rūpābhikāmo gandharvān strī-kāmo ’psara urvaśīm ādhipatya-kāmaḥ sarveṣāṁ yajeta parameṣṭhinam yajñaṁ yajed yaśas-kāmaḥ kośa-kāmaḥ pracetasam vidyā-kāmas tu giriśaṁ dāmpatyārtha umāṁ satīm
SB 2.3.8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
dharmārtha uttama-ślokaṁ tantuḥ tanvan pitṝn yajet rakṣā-kāmaḥ puṇya-janān ojas-kāmo marud-gaṇān
SB 2.3.9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
rājya-kāmo manūn devān nirṛtiṁ tv abhicaran yajet kāma-kāmo yajet somam akāmaḥ puruṣaṁ param
SB 2.3.10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
akāmaḥ sarva-kāmo vā mokṣa-kāma udāra-dhīḥ tīvreṇa bhakti-yogena yajeta puruṣaṁ param
SB 2.3.11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
etāvān eva yajatām iha niḥśreyasodayaḥ bhagavaty acalo bhāvo yad bhāgavata-saṅgataḥ
SB 2.3.12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
jñānaṁ yad āpratinivṛtta-guṇormi-cakram ātma-prasāda uta yatra guṇeṣv asaṅgaḥ kaivalya-sammata-pathas tv atha bhakti-yogaḥ ko nirvṛto hari-kathāsu ratiṁ na kuryāt
SB 2.3.13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
śaunaka uvāca ity abhivyāhṛtaṁ rājā niśamya bharatarṣabhaḥ kim anyat pṛṣṭavān bhūyo vaiyāsakim ṛṣiṁ kavim
SB 2.3.14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
etac chuśrūṣatāṁ vidvan sūta no ’rhasi bhāṣitum kathā hari-kathodarkāḥ satāṁ syuḥ sadasi dhruvam
SB 2.3.15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
sa vai bhāgavato rājā pāṇḍaveyo mahā-rathaḥ bāla-krīḍanakaiḥ krīḍan kṛṣṇa-kṛīḍāṁ ya ādade
SB 2.3.16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
vaiyāsakiś ca bhagavān vāsudeva-parāyaṇaḥ urugāya-guṇodārāḥ satāṁ syur hi samāgame
SB 2.3.17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
āyur harati vai puṁsām udyann astaṁ ca yann asau tasyarte yat-kṣaṇo nīta uttama-śloka-vārtayā
SB 2.3.18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
taravaḥ kiṁ na jīvanti bhastrāḥ kiṁ na śvasanty uta na khādanti na mehanti kiṁ grāme paśavo ’pare
SB 2.3.19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
śva-viḍ-varāhoṣṭra-kharaiḥ saṁstutaḥ puruṣaḥ paśuḥ na yat-karṇa-pathopeto jātu nāma gadāgrajaḥ
SB 2.3.20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
bile batorukrama-vikramān ye na śṛṇvataḥ karṇa-puṭe narasya jihvāsatī dārdurikeva sūta na copagāyaty urugāya-gāthāḥ
SB 2.3.21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
bhāraḥ paraṁ paṭṭa-kirīṭa-juṣṭam apy uttamāṅgaṁ na namen mukundam śāvau karau no kurute saparyāṁ harer lasat-kāñcana-kaṅkaṇau vā
SB 2.3.22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
barhāyite te nayane narāṇāṁ liṅgāni viṣṇor na nirīkṣato ye pādau nṛṇāṁ tau druma-janma-bhājau kṣetrāṇi nānuvrajato harer yau
SB 2.3.23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
jīvañ chavo bhāgavatāṅghri-reṇuṁ na jātu martyo ’bhilabheta yas tu śrī-viṣṇu-padyā manujas tulasyāḥ śvasañ chavo yas tu na veda gandham
SB 2.3.24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
tad aśma-sāraṁ hṛdayaṁ batedaṁ yad gṛhyamāṇair hari-nāma-dheyaiḥ na vikriyetātha yadā vikāro netre jalaṁ gātra-ruheṣu harṣaḥ
SB 2.3.25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
athābhidhehy aṅga mano-’nukūlaṁ prabhāṣase bhāgavata-pradhānaḥ yad āha vaiyāsakir ātma-vidyā- viśārado nṛpatiṁ sādhu pṛṣṭaḥ
Песнь 2, Глава 4
SB 2.4.1
सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन: । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ॥ १ ॥
sūta uvāca vaiyāsaker iti vacas tattva-niścayam ātmanaḥ upadhārya matiṁ kṛṣṇe auttareyaḥ satīṁ vyadhāt
SB 2.4.2
आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥
ātma-jāyā-sutāgāra- paśu-draviṇa-bandhuṣu rājye cāvikale nityaṁ virūḍhāṁ mamatāṁ jahau
SB 2.4.3-4
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
papraccha cemam evārthaṁ yan māṁ pṛcchatha sattamāḥ kṛṣṇānubhāva-śravaṇe śraddadhāno mahā-manāḥ saṁsthāṁ vijñāya sannyasya karma trai-vargikaṁ ca yat vāsudeve bhagavati ātma-bhāvaṁ dṛḍhaṁ gataḥ
SB 2.4.5
राजोवाच समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरे: कथयत: कथाम् ॥ ५ ॥
rājovāca samīcīnaṁ vaco brahman sarva-jñasya tavānagha tamo viśīryate mahyaṁ hareḥ kathayataḥ kathām
SB 2.4.6
भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरै: ॥ ६ ॥
bhūya eva vivitsāmi bhagavān ātma-māyayā yathedaṁ sṛjate viśvaṁ durvibhāvyam adhīśvaraiḥ
SB 2.4.7
यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुन: । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्ति: पर: पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥
yathā gopāyati vibhur yathā saṁyacchate punaḥ yāṁ yāṁ śaktim upāśritya puru-śaktiḥ paraḥ pumān ātmānaṁ krīḍayan krīḍan karoti vikaroti ca
SB 2.4.8
नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मण: । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥
nūnaṁ bhagavato brahman harer adbhuta-karmaṇaḥ durvibhāvyam ivābhāti kavibhiś cāpi ceṣṭitam
SB 2.4.9
यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशोऽपि वा । बिभर्ति भूरिशस्त्वेक: कुर्वन् कर्माणि जन्मभि: ॥ ९ ॥
yathā guṇāṁs tu prakṛter yugapat kramaśo ’pi vā bibharti bhūriśas tv ekaḥ kurvan karmāṇi janmabhiḥ
SB 2.4.10
विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात: परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥
vicikitsitam etan me bravītu bhagavān yathā śābde brahmaṇi niṣṇātaḥ parasmiṁś ca bhavān khalu
SB 2.4.11
सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरे: । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥
sūta uvāca ity upāmantrito rājñā guṇānukathane hareḥ hṛṣīkeśam anusmṛtya prativaktuṁ pracakrame
SB 2.4.12
श्री शुक उवाच नम: परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना- मन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥
śrī-śuka uvāca namaḥ parasmai puruṣāya bhūyase sad-udbhava-sthāna-nirodha-līlayā gṛhīta-śakti-tritayāya dehinām antarbhavāyānupalakṣya-vartmane
SB 2.4.13
भूयो नम: सद्वृजिनच्छिदेऽसता- मसम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुन: पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥
bhūyo namaḥ sad-vṛjina-cchide ’satām asambhavāyākhila-sattva-mūrtaye puṁsāṁ punaḥ pāramahaṁsya āśrame vyavasthitānām anumṛgya-dāśuṣe
SB 2.4.14
नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहु: कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नम: ॥ १४ ॥
namo namas te ’stv ṛṣabhāya sātvatāṁ vidūra-kāṣṭhāya muhuḥ kuyoginām nirasta-sāmyātiśayena rādhasā sva-dhāmani brahmaṇi raṁsyate namaḥ
SB 2.4.15
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १५ ॥
yat-kīrtanaṁ yat-smaraṇaṁ yad-īkṣaṇaṁ yad-vandanaṁ yac-chravaṇaṁ yad-arhaṇam lokasya sadyo vidhunoti kalmaṣaṁ tasmai subhadra-śravase namo namaḥ
SB 2.4.16
विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मन: । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमा- स्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १६ ॥
vicakṣaṇā yac-caraṇopasādanāt saṅgaṁ vyudasyobhayato ’ntar-ātmanaḥ vindanti hi brahma-gatiṁ gata-klamās tasmai subhadra-śravase namo namaḥ
SB 2.4.17
तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविद: सुमङ्गला: । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १७ ॥
tapasvino dāna-parā yaśasvino manasvino mantra-vidaḥ sumaṅgalāḥ kṣemaṁ na vindanti vinā yad-arpaṇaṁ tasmai subhadra-śravase namo namaḥ
SB 2.4.18
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवना: खसादय: । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया: शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नम: ॥ १८ ॥
kirāta-hūṇāndhra-pulinda-pulkaśā ābhīra-śumbhā yavanāḥ khasādayaḥ ye ’nye ca pāpā yad-apāśrayāśrayāḥ śudhyanti tasmai prabhaviṣṇave namaḥ
SB 2.4.19
स एष आत्मात्मवतामधीश्वर- स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय: । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि- र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥
sa eṣa ātmātmavatām adhīśvaras trayīmayo dharmamayas tapomayaḥ gata-vyalīkair aja-śaṅkarādibhir vitarkya-liṅgo bhagavān prasīdatām
SB 2.4.20
श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापति- र्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापति: । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पति: ॥ २० ॥
śriyaḥ patir yajña-patiḥ prajā-patir dhiyāṁ patir loka-patir dharā-patiḥ patir gatiś cāndhaka-vṛṣṇi-sātvatāṁ prasīdatāṁ me bhagavān satāṁ patiḥ
SB 2.4.21
यदङ्घ्र्यध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मन: । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥
yad-aṅghry-abhidhyāna-samādhi-dhautayā dhiyānupaśyanti hi tattvam ātmanaḥ vadanti caitat kavayo yathā-rucaṁ sa me mukundo bhagavān prasīdatām
SB 2.4.22
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत: स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदताम् ॥ २२ ॥
pracoditā yena purā sarasvatī vitanvatājasya satīṁ smṛtiṁ hṛdi sva-lakṣaṇā prādurabhūt kilāsyataḥ sa me ṛṣīṇām ṛṣabhaḥ prasīdatām
SB 2.4.23
भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु- र्निर्माय शेते यदमूषु पूरुष: । भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक: सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥
bhūtair mahadbhir ya imāḥ puro vibhur nirmāya śete yad amūṣu pūruṣaḥ bhuṅkte guṇān ṣoḍaśa ṣoḍaśātmakaḥ so ’laṅkṛṣīṣṭa bhagavān vacāṁsi me
SB 2.4.24
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
namas tasmai bhagavate vāsudevāya vedhase papur jñānam ayaṁ saumyā yan-mukhāmburuhāsavam
SB 2.4.25
एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ॥ २५ ॥
etad evātma-bhū rājan nāradāya vipṛcchate veda-garbho ’bhyadhāt sākṣād yad āha harir ātmanaḥ
Песнь 2, Глава 5
SB 2.5.1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
nārada uvāca deva-deva namas te ’stu bhūta-bhāvana pūrvaja tad vijānīhi yaj jñānam ātma-tattva-nidarśanam
SB 2.5.2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
yad rūpaṁ yad adhiṣṭhānaṁ yataḥ sṛṣṭam idaṁ prabho yat saṁsthaṁ yat paraṁ yac ca tat tattvaṁ vada tattvataḥ
SB 2.5.3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
sarvaṁ hy etad bhavān veda bhūta-bhavya-bhavat-prabhuḥ karāmalaka-vad viśvaṁ vijñānāvasitaṁ tava
SB 2.5.4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
yad-vijñāno yad-ādhāro yat-paras tvaṁ yad-ātmakaḥ ekaḥ sṛjasi bhūtāni bhūtair evātma-māyayā
SB 2.5.5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
ātman bhāvayase tāni na parābhāvayan svayam ātma-śaktim avaṣṭabhya ūrṇanābhir ivāklamaḥ
SB 2.5.6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
nāhaṁ veda paraṁ hy asmin nāparaṁ na samaṁ vibho nāma-rūpa-guṇair bhāvyaṁ sad-asat kiñcid anyataḥ
SB 2.5.7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
sa bhavān acarad ghoraṁ yat tapaḥ susamāhitaḥ tena khedayase nas tvaṁ parā-śaṅkāṁ ca yacchasi
SB 2.5.8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
etan me pṛcchataḥ sarvaṁ sarva-jña sakaleśvara vijānīhi yathaivedam ahaṁ budhye ’nuśāsitaḥ
SB 2.5.9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
brahmovāca samyak kāruṇikasyedaṁ vatsa te vicikitsitam yad ahaṁ coditaḥ saumya bhagavad-vīrya-darśane
SB 2.5.10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
nānṛtaṁ tava tac cāpi yathā māṁ prabravīṣi bhoḥ avijñāya paraṁ matta etāvat tvaṁ yato hi me
SB 2.5.11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
yena sva-rociṣā viśvaṁ rocitaṁ rocayāmy aham yathārko ’gnir yathā somo yatharkṣa-graha-tārakāḥ
SB 2.5.12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
tasmai namo bhagavate vāsudevāya dhīmahi yan-māyayā durjayayā māṁ vadanti jagad-gurum
SB 2.5.13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
vilajjamānayā yasya sthātum īkṣā-pathe ’muyā vimohitā vikatthante mamāham iti durdhiyaḥ
SB 2.5.14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
dravyaṁ karma ca kālaś ca svabhāvo jīva eva ca vāsudevāt paro brahman na cānyo ’rtho ’sti tattvataḥ
SB 2.5.15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
nārāyaṇa-parā vedā devā nārāyaṇāṅgajāḥ nārāyaṇa-parā lokā nārāyaṇa-parā makhāḥ
SB 2.5.16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
nārāyaṇa-paro yogo nārāyaṇa-paraṁ tapaḥ nārāyaṇa-paraṁ jñānaṁ nārāyaṇa-parā gatiḥ
SB 2.5.17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
tasyāpi draṣṭur īśasya kūṭa-sthasyākhilātmanaḥ sṛjyaṁ sṛjāmi sṛṣṭo ’ham īkṣayaivābhicoditaḥ
SB 2.5.18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
sattvaṁ rajas tama iti nirguṇasya guṇās trayaḥ sthiti-sarga-nirodheṣu gṛhītā māyayā vibhoḥ
SB 2.5.19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
kārya-kāraṇa-kartṛtve dravya-jñāna-kriyāśrayāḥ badhnanti nityadā muktaṁ māyinaṁ puruṣaṁ guṇāḥ
SB 2.5.20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
sa eṣa bhagavāḻ liṅgais tribhir etair adhokṣajaḥ svalakṣita-gatir brahman sarveṣāṁ mama ceśvaraḥ
SB 2.5.21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
kālaṁ karma svabhāvaṁ ca māyeśo māyayā svayā ātman yadṛcchayā prāptaṁ vibubhūṣur upādade
SB 2.5.22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
kālād guṇa-vyatikaraḥ pariṇāmaḥ svabhāvataḥ karmaṇo janma mahataḥ puruṣādhiṣṭhitād abhūt
SB 2.5.23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
mahatas tu vikurvāṇād rajaḥ-sattvopabṛṁhitāt tamaḥ-pradhānas tv abhavad dravya-jñāna-kriyātmakaḥ
SB 2.5.24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
so ’haṅkāra iti prokto vikurvan samabhūt tridhā vaikārikas taijasaś ca tāmasaś ceti yad-bhidā dravya-śaktiḥ kriyā-śaktir jñāna-śaktir iti prabho
SB 2.5.25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
tāmasād api bhūtāder vikurvāṇād abhūn nabhaḥ tasya mātrā guṇaḥ śabdo liṅgaṁ yad draṣṭṛ-dṛśyayoḥ
SB 2.5.26-29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
nabhaso ’tha vikurvāṇād abhūt sparśa-guṇo ’nilaḥ parānvayāc chabdavāṁś ca prāṇa ojaḥ saho balam vāyor api vikurvāṇāt kāla-karma-svabhāvataḥ udapadyata tejo vai rūpavat sparśa-śabdavat tejasas tu vikurvāṇād āsīd ambho rasātmakam rūpavat sparśavac cāmbho ghoṣavac ca parānvayāt viśeṣas tu vikurvāṇād ambhaso gandhavān abhūt parānvayād rasa-sparśa- śabda-rūpa-guṇānvitaḥ
SB 2.5.30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
vaikārikān mano jajñe devā vaikārikā daśa dig-vātārka-praceto ’śvi- vahnīndropendra-mitra-kāḥ
SB 2.5.31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
taijasāt tu vikurvāṇād indriyāṇi daśābhavan jñāna-śaktiḥ kriyā-śaktir buddhiḥ prāṇaś ca taijasau śrotraṁ tvag-ghrāṇa-dṛg-jihvā vāg-dor-meḍhrāṅghri-pāyavaḥ
SB 2.5.32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
yadaite ’saṅgatā bhāvā bhūtendriya-mano-guṇāḥ yadāyatana-nirmāṇe na śekur brahma-vittama
SB 2.5.33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
tadā saṁhatya cānyonyaṁ bhagavac-chakti-coditāḥ sad-asattvam upādāya cobhayaṁ sasṛjur hy adaḥ
SB 2.5.34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
varṣa-pūga-sahasrānte tad aṇḍam udake śayam kāla-karma-svabhāva-stho jīvo ’jīvam ajīvayat
SB 2.5.35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
sa eva puruṣas tasmād aṇḍaṁ nirbhidya nirgataḥ sahasrorv-aṅghri-bāhv-akṣaḥ sahasrānana-śīrṣavān
SB 2.5.36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
yasyehāvayavair lokān kalpayanti manīṣiṇaḥ kaṭya-ādibhir adhaḥ sapta saptordhvaṁ jaghanādibhiḥ
SB 2.5.37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
puruṣasya mukhaṁ brahma kṣatram etasya bāhavaḥ ūrvor vaiśyo bhagavataḥ padbhyāṁ śūdro vyajāyata
SB 2.5.38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṁ bhuvarloko ’sya nābhitaḥ hṛdā svarloka urasā maharloko mahātmanaḥ
SB 2.5.39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
grīvāyāṁ janaloko ’sya tapolokaḥ stana-dvayāt mūrdhabhiḥ satyalokas tu brahmalokaḥ sanātanaḥ
SB 2.5.40-41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
tat-kaṭyāṁ cātalaṁ kḷptam ūrubhyāṁ vitalaṁ vibhoḥ jānubhyāṁ sutalaṁ śuddhaṁ jaṅghābhyāṁ tu talātalam mahātalaṁ tu gulphābhyāṁ prapadābhyāṁ rasātalam pātālaṁ pāda-talata iti lokamayaḥ pumān
SB 2.5.42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṁ bhuvarloko ’sya nābhitaḥ svarlokaḥ kalpito mūrdhnā iti vā loka-kalpanā
Песнь 2, Глава 6
SB 2.6.1
ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥
brahmovāca vācāṁ vahner mukhaṁ kṣetraṁ chandasāṁ sapta dhātavaḥ havya-kavyāmṛtānnānāṁ jihvā sarva-rasasya ca
SB 2.6.2
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥
sarvāsūnāṁ ca vāyoś ca tan-nāse paramāyaṇe aśvinor oṣadhīnāṁ ca ghrāṇo moda-pramodayoḥ
SB 2.6.3
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥
rūpāṇāṁ tejasāṁ cakṣur divaḥ sūryasya cākṣiṇī karṇau diśāṁ ca tīrthānāṁ śrotram ākāśa-śabdayoḥ
SB 2.6.4
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥
tad-gātraṁ vastu-sārāṇāṁ saubhagasya ca bhājanam tvag asya sparśa-vāyoś ca sarva-medhasya caiva hi
SB 2.6.5
रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥
romāṇy udbhijja-jātīnāṁ yair vā yajñas tu sambhṛtaḥ keśa-śmaśru-nakhāny asya śilā-lohābhra-vidyutām
SB 2.6.6
बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥
bāhavo loka-pālānāṁ prāyaśaḥ kṣema-karmaṇām
SB 2.6.7
विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥
vikramo bhūr bhuvaḥ svaś ca kṣemasya śaraṇasya ca sarva-kāma-varasyāpi hareś caraṇa āspadam
SB 2.6.8
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥
apāṁ vīryasya sargasya parjanyasya prajāpateḥ puṁsaḥ śiśna upasthas tu prajāty-ānanda-nirvṛteḥ
SB 2.6.9
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥
pāyur yamasya mitrasya parimokṣasya nārada hiṁsāyā nirṛter mṛtyor nirayasya gudaṁ smṛtaḥ
SB 2.6.10
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥
parābhūter adharmasya tamasaś cāpi paścimaḥ nāḍyo nada-nadīnāṁ ca gotrāṇām asthi-saṁhatiḥ
SB 2.6.11
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥
avyakta-rasa-sindhūnāṁ bhūtānāṁ nidhanasya ca udaraṁ viditaṁ puṁso hṛdayaṁ manasaḥ padam
SB 2.6.12
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥
dharmasya mama tubhyaṁ ca kumārāṇāṁ bhavasya ca vijñānasya ca sattvasya parasyātmā parāyaṇam
SB 2.6.13-16
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ahaṁ bhavān bhavaś caiva ta ime munayo ’grajāḥ surāsura-narā nāgāḥ khagā mṛga-sarīsṛpāḥ gandharvāpsaraso yakṣā rakṣo-bhūta-gaṇoragāḥ paśavaḥ pitaraḥ siddhā vidyādhrāś cāraṇā drumāḥ anye ca vividhā jīvā jala-sthala-nabhaukasaḥ graharkṣa-ketavas tārās taḍitaḥ stanayitnavaḥ sarvaṁ puruṣa evedaṁ bhūtaṁ bhavyaṁ bhavac ca yat tenedam āvṛtaṁ viśvaṁ vitastim adhitiṣṭhati
SB 2.6.17
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥
sva-dhiṣṇyaṁ pratapan prāṇo bahiś ca pratapaty asau evaṁ virājaṁ pratapaṁs tapaty antar bahiḥ pumān
SB 2.6.18
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥
so ’mṛtasyābhayasyeśo martyam annaṁ yad atyagāt mahimaiṣa tato brahman puruṣasya duratyayaḥ
SB 2.6.19
पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥
pādeṣu sarva-bhūtāni puṁsaḥ sthiti-pado viduḥ amṛtaṁ kṣemam abhayaṁ tri-mūrdhno ’dhāyi mūrdhasu
SB 2.6.20
पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रत: ॥ २० ॥
pādās trayo bahiś cāsann aprajānāṁ ya āśramāḥ antas tri-lokyās tv aparo gṛha-medho ’bṛhad-vrataḥ
SB 2.6.21
सृती विचक्रमे विश्वङ्साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥
sṛtī vicakrame viśvaṅ sāśanānaśane ubhe yad avidyā ca vidyā ca puruṣas tūbhayāśrayaḥ
SB 2.6.22
यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥
yasmād aṇḍaṁ virāḍ jajñe bhūtendriya-guṇātmakaḥ tad dravyam atyagād viśvaṁ gobhiḥ sūrya ivātapan
SB 2.6.23
यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥
yadāsya nābhyān nalinād aham āsaṁ mahātmanaḥ nāvidaṁ yajña-sambhārān puruṣāvayavān ṛte
SB 2.6.24
तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥
teṣu yajñasya paśavaḥ savanaspatayaḥ kuśāḥ idaṁ ca deva-yajanaṁ kālaś coru-guṇānvitaḥ
SB 2.6.25
वस्तून्योषधय: स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥
vastūny oṣadhayaḥ snehā rasa-loha-mṛdo jalam ṛco yajūṁṣi sāmāni cātur-hotraṁ ca sattama
SB 2.6.26
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥
nāma-dheyāni mantrāś ca dakṣiṇāś ca vratāni ca devatānukramaḥ kalpaḥ saṅkalpas tantram eva ca
SB 2.6.27
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥
gatayo matayaś caiva prāyaścittaṁ samarpaṇam puruṣāvayavair ete sambhārāḥ sambhṛtā mayā
SB 2.6.28
इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥
iti sambhṛta-sambhāraḥ puruṣāvayavair aham tam eva puruṣaṁ yajñaṁ tenaivāyajam īśvaram
SB 2.6.29
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥
tatas te bhrātara ime prajānāṁ patayo nava ayajan vyaktam avyaktaṁ puruṣaṁ su-samāhitāḥ
SB 2.6.30
ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥
tataś ca manavaḥ kāle ījire ṛṣayo ’pare pitaro vibudhā daityā manuṣyāḥ kratubhir vibhum
SB 2.6.31
नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥
nārāyaṇe bhagavati tad idaṁ viśvam āhitam gṛhīta-māyoru-guṇaḥ sargādāv aguṇaḥ svataḥ
SB 2.6.32
सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥
sṛjāmi tan-niyukto ’haṁ haro harati tad-vaśaḥ viśvaṁ puruṣa-rūpeṇa paripāti tri-śakti-dhṛk
SB 2.6.33
इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥
iti te ’bhihitaṁ tāta yathedam anupṛcchasi nānyad bhagavataḥ kiñcid bhāvyaṁ sad-asad-ātmakam
SB 2.6.34
न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥
na bhāratī me ’ṅga mṛṣopalakṣyate na vai kvacin me manaso mṛṣā gatiḥ na me hṛṣīkāṇi patanty asat-pathe yan me hṛdautkaṇṭhyavatā dhṛto hariḥ
SB 2.6.35
सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥
so ’haṁ samāmnāyamayas tapomayaḥ prajāpatīnām abhivanditaḥ patiḥ āsthāya yogaṁ nipuṇaṁ samāhitas taṁ nādhyagacchaṁ yata ātma-sambhavaḥ
SB 2.6.36
नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥
nato ’smy ahaṁ tac-caraṇaṁ samīyuṣāṁ bhavac-chidaṁ svasty-ayanaṁ sumaṅgalam yo hy ātma-māyā-vibhavaṁ sma paryagād yathā nabhaḥ svāntam athāpare kutaḥ
SB 2.6.37
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥
nāhaṁ na yūyaṁ yad-ṛtāṁ gatiṁ vidur na vāmadevaḥ kim utāpare surāḥ tan-māyayā mohita-buddhayas tv idaṁ vinirmitaṁ cātma-samaṁ vicakṣmahe
SB 2.6.38
यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥
yasyāvatāra-karmāṇi gāyanti hy asmad-ādayaḥ na yaṁ vidanti tattvena tasmai bhagavate namaḥ
SB 2.6.39
स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥
sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ kalpe kalpe sṛjaty ajaḥ ātmātmany ātmanātmānaṁ sa saṁyacchati pāti ca
SB 2.6.40-41
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
viśuddhaṁ kevalaṁ jñānaṁ pratyak samyag avasthitam satyaṁ pūrṇam anādy-antaṁ nirguṇaṁ nityam advayam ṛṣe vidanti munayaḥ praśāntātmendriyāśayāḥ yadā tad evāsat-tarkais tirodhīyeta viplutam
SB 2.6.42
आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥
ādyo ’vatāraḥ puruṣaḥ parasya kālaḥ svabhāvaḥ sad-asan-manaś ca dravyaṁ vikāro guṇa indriyāṇi virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ
SB 2.6.43-45
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
ahaṁ bhavo yajña ime prajeśā dakṣādayo ye bhavad-ādayaś ca svarloka-pālāḥ khagaloka-pālā nṛloka-pālās talaloka-pālāḥ gandharva-vidyādhara-cāraṇeśā ye yakṣa-rakṣoraga-nāga-nāthāḥ ye vā ṛṣīṇām ṛṣabhāḥ pitṝṇāṁ daityendra-siddheśvara-dānavendrāḥ anye ca ye preta-piśāca-bhūta- kūṣmāṇḍa-yādo-mṛga-pakṣy-adhīśāḥ yat kiñca loke bhagavan mahasvad ojaḥ-sahasvad balavat kṣamāvat śrī-hrī-vibhūty-ātmavad adbhutārṇaṁ tattvaṁ paraṁ rūpavad asva-rūpam
SB 2.6.46
प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥
prādhānyato yān ṛṣa āmananti līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ āpīyatāṁ karṇa-kaṣāya-śoṣān anukramiṣye ta imān supeśān
Песнь 2, Глава 7
SB 2.7.1
ब्रह्मोवाच यत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥
brahmovāca yatrodyataḥ kṣiti-taloddharaṇāya bibhrat krauḍīṁ tanuṁ sakala-yajña-mayīm anantaḥ antar-mahārṇava upāgatam ādi-daityaṁ taṁ daṁṣṭrayādrim iva vajra-dharo dadāra
SB 2.7.2
जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥
jāto rucer ajanayat suyamān suyajña ākūti-sūnur amarān atha dakṣiṇāyām loka-trayasya mahatīm aharad yad ārtiṁ svāyambhuvena manunā harir ity anūktaḥ
SB 2.7.3
जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क- मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥
jajñe ca kardama-gṛhe dvija devahūtyāṁ strībhiḥ samaṁ navabhir ātma-gatiṁ sva-mātre ūce yayātma-śamalaṁ guṇa-saṅga-paṅkam asmin vidhūya kapilasya gatiṁ prapede
SB 2.7.4
अत्रेरपत्यमभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥
atrer apatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo datto mayāham iti yad bhagavān sa dattaḥ yat-pāda-paṅkaja-parāga-pavitra-dehā yogarddhim āpur ubhayīṁ yadu-haihayādyāḥ
SB 2.7.5
तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥
taptaṁ tapo vividha-loka-sisṛkṣayā me ādau sanāt sva-tapasaḥ sa catuḥ-sano ’bhūt prāk-kalpa-samplava-vinaṣṭam ihātma-tattvaṁ samyag jagāda munayo yad acakṣatātman
SB 2.7.6
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥
dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṁ nārāyaṇo nara iti sva-tapaḥ-prabhāvaḥ dṛṣṭvātmano bhagavato niyamāvalopaṁ devyas tv anaṅga-pṛtanā ghaṭituṁ na śekuḥ
SB 2.7.7
कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्टया रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति काम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥
kāmaṁ dahanti kṛtino nanu roṣa-dṛṣṭyā roṣaṁ dahantam uta te na dahanty asahyam so ’yaṁ yad antaram alaṁ praviśan bibheti kāmaḥ kathaṁ nu punar asya manaḥ śrayeta
SB 2.7.8
विद्ध: सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥
viddhaḥ sapatny-udita-patribhir anti rājño bālo ’pi sann upagatas tapase vanāni tasmā adād dhruva-gatiṁ gṛṇate prasanno divyāḥ stuvanti munayo yad upary-adhastāt
SB 2.7.9
यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र- निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥
yad venam utpatha-gataṁ dvija-vākya-vajra- niṣpluṣṭa-pauruṣa-bhagaṁ niraye patantam trātvārthito jagati putra-padaṁ ca lebhe dugdhā vasūni vasudhā sakalāni yena
SB 2.7.10
नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- र्यो वै चचार समदृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्ति स्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥
nābher asāv ṛṣabha āsa sudevi-sūnur yo vai cacāra sama-dṛg jaḍa-yoga-caryām yat pāramahaṁsyam ṛṣayaḥ padam āmananti svasthaḥ praśānta-karaṇaḥ parimukta-saṅgaḥ
SB 2.7.11
सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥
satre mamāsa bhagavān haya-śīraṣātho sākṣāt sa yajña-puruṣas tapanīya-varṇaḥ chandomayo makhamayo ’khila-devatātmā vāco babhūvur uśatīḥ śvasato ’sya nastaḥ
SB 2.7.12
मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध: क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥
matsyo yugānta-samaye manunopalabdhaḥ kṣoṇīmayo nikhila-jīva-nikāya-ketaḥ visraṁsitān uru-bhaye salile mukhān me ādāya tatra vijahāra ha veda-mārgān
SB 2.7.13
क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥
kṣīrodadhāv amara-dānava-yūthapānām unmathnatām amṛta-labdhaya ādi-devaḥ pṛṣṭhena kacchapa-vapur vidadhāra gotraṁ nidrākṣaṇo ’dri-parivarta-kaṣāṇa-kaṇḍūḥ
SB 2.7.14
त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥
trai-piṣṭaporu-bhaya-hā sa nṛsiṁha-rūpaṁ kṛtvā bhramad-bhrukuṭi-daṁṣṭra-karāla-vaktram daityendram āśu gadayābhipatantam ārād ūrau nipātya vidadāra nakhaiḥ sphurantam
SB 2.7.15
अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥
antaḥ-sarasy uru-balena pade gṛhīto grāheṇa yūtha-patir ambuja-hasta ārtaḥ āhedam ādi-puruṣākhila-loka-nātha tīrtha-śravaḥ śravaṇa-maṅgala-nāmadheya
SB 2.7.16
श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय- श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥
śrutvā haris tam araṇārthinam aprameyaś cakrāyudhaḥ patagarāja-bhujādhirūḍhaḥ cakreṇa nakra-vadanaṁ vinipāṭya tasmād dhaste pragṛhya bhagavān kṛpayojjahāra
SB 2.7.17
ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥
jyāyān guṇair avarajo ’py aditeḥ sutānāṁ lokān vicakrama imān yad athādhiyajñaḥ kṣmāṁ vāmanena jagṛhe tripada-cchalena yācñām ṛte pathi caran prabhubhir na cālyaḥ
SB 2.7.18
नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच- माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥
nārtho baler ayam urukrama-pāda-śaucam āpaḥ śikhā-dhṛtavato vibudhādhipatyam yo vai pratiśrutam ṛte na cikīrṣad anyad ātmānam aṅga manasā haraye ’bhimene
SB 2.7.19
तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥
tubhyaṁ ca nārada bhṛśaṁ bhagavān vivṛddha- bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam jñānaṁ ca bhāgavatam ātma-satattva-dīpaṁ yad vāsudeva-śaraṇā vidur añjasaiva
SB 2.7.20
चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥
cakraṁ ca dikṣv avihataṁ daśasu sva-tejo manvantareṣu manu-vaṁśa-dharo bibharti duṣṭeṣu rājasu damaṁ vyadadhāt sva-kīrtiṁ satye tri-pṛṣṭha uśatīṁ prathayaṁś caritraiḥ
SB 2.7.21
धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति- र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥
dhanvantariś ca bhagavān svayam eva kīrtir nāmnā nṛṇāṁ puru-rujāṁ ruja āśu hanti yajñe ca bhāgam amṛtāyur-avāvarundha āyuṣya-vedam anuśāsty avatīrya loke
SB 2.7.22
क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥
kṣatraṁ kṣayāya vidhinopabhṛtaṁ mahātmā brahma-dhrug ujjhita-pathaṁ narakārti-lipsu uddhanty asāv avanikaṇṭakam ugra-vīryas triḥ-sapta-kṛtva urudhāra-paraśvadhena
SB 2.7.23
अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥
asmat-prasāda-sumukhaḥ kalayā kaleśa ikṣvāku-vaṁśa avatīrya guror nideśe tiṣṭhan vanaṁ sa-dayitānuja āviveśa yasmin virudhya daśa-kandhara ārtim ārcchat
SB 2.7.24
यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणदृष्टया तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥
yasmā adād udadhir ūḍha-bhayāṅga-vepo mārgaṁ sapady ari-puraṁ haravad didhakṣoḥ dūre suhṛn-mathita-roṣa-suśoṇa-dṛṣṭyā tātapyamāna-makaroraga-nakra-cakraḥ
SB 2.7.25
वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह- दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु- र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥
vakṣaḥ-sthala-sparśa-rugna-mahendra-vāha- dantair viḍambita-kakubjuṣa ūḍha-hāsam sadyo ’subhiḥ saha vineṣyati dāra-hartur visphūrjitair dhanuṣa uccarato ’dhisainye
SB 2.7.26
भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया: क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग: कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥
bhūmeḥ suretara-varūtha-vimarditāyāḥ kleśa-vyayāya kalayā sita-kṛṣṇa-keśaḥ jātaḥ kariṣyati janānupalakṣya-mārgaḥ karmāṇi cātma-mahimopanibandhanāni
SB 2.7.27
तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥
tokena jīva-haraṇaṁ yad ulūki-kāyās trai-māsikasya ca padā śakaṭo ’pavṛttaḥ yad riṅgatāntara-gatena divi-spṛśor vā unmūlanaṁ tv itarathārjunayor na bhāvyam
SB 2.7.28
यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहदृष्टिवृष्टया । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥
yad vai vraje vraja-paśūn viṣatoya-pītān pālāṁs tv ajīvayad anugraha-dṛṣṭi-vṛṣṭyā tac-chuddhaye ’ti-viṣa-vīrya-vilola-jihvam uccāṭayiṣyad uragaṁ viharan hradinyām
SB 2.7.29
तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥
tat karma divyam iva yan niśi niḥśayānaṁ dāvāgninā śuci-vane paridahyamāne unneṣyati vrajam ato ’vasitānta-kālaṁ netre pidhāpya sabalo ’nadhigamya-vīryaḥ
SB 2.7.30
गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥
gṛhṇīta yad yad upabandham amuṣya mātā śulbaṁ sutasya na tu tat tad amuṣya māti yaj jṛmbhato ’sya vadane bhuvanāni gopī saṁvīkṣya śaṅkita-manāḥ pratibodhitāsīt
SB 2.7.31
नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥
nandaṁ ca mokṣyati bhayād varuṇasya pāśād gopān bileṣu pihitān maya-sūnunā ca ahny āpṛtaṁ niśi śayānam atiśrameṇa lokaṁ vikuṇṭham upaneṣyati gokulaṁ sma
SB 2.7.32
गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त- वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥
gopair makhe pratihate vraja-viplavāya deve ’bhivarṣati paśūn kṛpayā rirakṣuḥ dhartocchilīndhram iva sapta-dināni sapta- varṣo mahīdhram anaghaika-kare salīlam
SB 2.7.33
क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥
krīḍan vane niśi niśākara-raśmi-gauryāṁ rāsonmukhaḥ kala-padāyata-mūrcchitena uddīpita-smara-rujāṁ vraja-bhṛd-vadhūnāṁ hartur hariṣyati śiro dhanadānugasya
SB 2.7.34-35
ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥
ye ca pralamba-khara-dardura-keśy-ariṣṭa- mallebha-kaṁsa-yavanāḥ kapi-pauṇḍrakādyāḥ anye ca śālva-kuja-balvala-dantavakra- saptokṣa-śambara-vidūratha-rukmi-mukhyāḥ ye vā mṛdhe samiti-śālina ātta-cāpāḥ kāmboja-matsya-kuru-sṛñjaya-kaikayādyāḥ yāsyanty adarśanam alaṁ bala-pārtha-bhīma- vyājāhvayena hariṇā nilayaṁ tadīyam
SB 2.7.36
कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥
kālena mīlita-dhiyām avamṛśya nṝṇāṁ stokāyuṣāṁ sva-nigamo bata dūra-pāraḥ āvirhitas tv anuyugaṁ sa hi satyavatyāṁ veda-drumaṁ viṭa-paśo vibhajiṣyati sma
SB 2.7.37
देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥
deva-dviṣāṁ nigama-vartmani niṣṭhitānāṁ pūrbhir mayena vihitābhir adṛśya-tūrbhiḥ lokān ghnatāṁ mati-vimoham atipralobhaṁ veṣaṁ vidhāya bahu bhāṣyata aupadharmyam
SB 2.7.38
यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु: पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥
yarhy ālayeṣv api satāṁ na hareḥ kathāḥ syuḥ pāṣaṇḍino dvija-janā vṛṣalā nṛdevāḥ svāhā svadhā vaṣaḍ iti sma giro na yatra śāstā bhaviṣyati kaler bhagavān yugānte
SB 2.7.39
सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा: स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥
sarge tapo ’ham ṛṣayo nava ye prajeśāḥ sthāne ’tha dharma-makha-manv-amarāvanīśāḥ ante tv adharma-hara-manyu-vaśāsurādyā māyā-vibhūtaya imāḥ puru-śakti-bhājaḥ
SB 2.7.40
विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह य: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥
viṣṇor nu vīrya-gaṇanāṁ katamo ’rhatīha yaḥ pārthivāny api kavir vimame rajāṁsi caskambha yaḥ sva-rahasāskhalatā tri-pṛṣṭhaṁ yasmāt tri-sāmya-sadanād uru-kampayānam
SB 2.7.41
नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव: शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥
nāntaṁ vidāmy aham amī munayo ’gra-jās te māyā-balasya puruṣasya kuto ’varā ye gāyan guṇān daśa-śatānana ādi-devaḥ śeṣo ’dhunāpi samavasyati nāsya pāram
SB 2.7.42
येषां स एष भगवान् दययेदनन्त: सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धी: श्वशृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥
yeṣāṁ sa eṣa bhagavān dayayed anantaḥ sarvātmanāśrita-pado yadi nirvyalīkam te dustarām atitaranti ca deva-māyāṁ naiṣāṁ mamāham iti dhīḥ śva-śṛgāla-bhakṣye
SB 2.7.43-45
वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥
vedāham aṅga paramasya hi yoga-māyāṁ yūyaṁ bhavaś ca bhagavān atha daitya-varyaḥ patnī manoḥ sa ca manuś ca tad-ātmajāś ca prācīnabarhir ṛbhur aṅga uta dhruvaś ca ikṣvākur aila-mucukunda-videha-gādhi- raghv-ambarīṣa-sagarā gaya-nāhuṣādyāḥ māndhātr-alarka-śatadhanv-anu-rantidevā devavrato balir amūrttarayo dilīpaḥ saubhary-utaṅka-śibi-devala-pippalāda- sārasvatoddhava-parāśara-bhūriṣeṇāḥ ye ’nye vibhīṣaṇa-hanūmad-upendradatta- pārthārṣṭiṣeṇa-vidura-śrutadeva-varyāḥ
SB 2.7.46
ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥
te vai vidanty atitaranti ca deva-māyāṁ strī-śūdra-hūṇa-śabarā api pāpa-jīvāḥ yady adbhuta-krama-parāyaṇa-śīla-śikṣās tiryag-janā api kim u śruta-dhāraṇā ye
SB 2.7.47
शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना तद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥
śaśvat praśāntam abhayaṁ pratibodha-mātraṁ śuddhaṁ samaṁ sad-asataḥ paramātma-tattvam śabdo na yatra puru-kārakavān kriyārtho māyā paraity abhimukhe ca vilajjamānā tad vai padaṁ bhagavataḥ paramasya puṁso brahmeti yad vidur ajasra-sukhaṁ viśokam
SB 2.7.48
सध्रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥
sadhryaṅ niyamya yatayo yama-karta-hetiṁ jahyuḥ svarāḍ iva nipāna-khanitram indraḥ
SB 2.7.49
स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥
sa śreyasām api vibhur bhagavān yato ’sya bhāva-svabhāva-vihitasya sataḥ prasiddhiḥ dehe sva-dhātu-vigame ’nuviśīryamāṇe vyomeva tatra puruṣo na viśīryate ’jaḥ
SB 2.7.50
सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥
so ’yaṁ te ’bhihitas tāta bhagavān viśva-bhāvanaḥ samāsena harer nānyad anyasmāt sad-asac ca yat
SB 2.7.51
इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥
idaṁ bhāgavataṁ nāma yan me bhagavatoditam saṅgraho ’yaṁ vibhūtīnāṁ tvam etad vipulī kuru
SB 2.7.52
यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥
yathā harau bhagavati nṛṇāṁ bhaktir bhaviṣyati sarvātmany akhilādhāre iti saṅkalpya varṇaya
SB 2.7.53
मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । शृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥
māyāṁ varṇayato ’muṣya īśvarasyānumodataḥ śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṁ māyayātmā na muhyati
Песнь 2, Глава 8
SB 2.8.1
राजोवाच ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च । यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शन: ॥ १ ॥
rājovāca brahmaṇā codito brahman guṇākhyāne ’guṇasya ca yasmai yasmai yathā prāha nārado deva-darśanaḥ
SB 2.8.2
एतद् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर । हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गला: ॥ २ ॥
etad veditum icchāmi tattvaṁ tattva-vidāṁ vara harer adbhuta-vīryasya kathā loka-sumaṅgalāḥ
SB 2.8.3
कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि । कृष्णे निवेश्य नि:सङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ३ ॥
kathayasva mahābhāga yathāham akhilātmani kṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṁ manas tyakṣye kalevaram
SB 2.8.4
शृण्वत: श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् । कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदि ॥ ४ ॥
śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṁ gṛṇataś ca sva-ceṣṭitam kālena nātidīrgheṇa bhagavān viśate hṛdi
SB 2.8.5
प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्ण: सलिलस्य यथा शरत् ॥ ५ ॥
praviṣṭaḥ karṇa-randhreṇa svānāṁ bhāva-saroruham dhunoti śamalaṁ kṛṣṇaḥ salilasya yathā śarat
SB 2.8.6
धौतात्मा पुरुष: कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । मुक्त सर्वपरिक्लेश: पान्थ: स्वशरणं यथा ॥ ६ ॥
dhautātmā puruṣaḥ kṛṣṇa- pāda-mūlaṁ na muñcati mukta-sarva-parikleśaḥ pānthaḥ sva-śaraṇaṁ yathā
SB 2.8.7
यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभि: । यदृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥
yad adhātu-mato brahman dehārambho ’sya dhātubhiḥ yadṛcchayā hetunā vā bhavanto jānate yathā
SB 2.8.8
āsīd yad-udarāt padmaṁ loka-saṁsthāna-lakṣaṇam yāvān ayaṁ vai puruṣa iyattāvayavaiḥ pṛthak tāvān asāv iti proktaḥ saṁsthāvayavavān iva
SB 2.8.9
अज: सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् । ददृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भव: ॥ ९ ॥
ajaḥ sṛjati bhūtāni bhūtātmā yad-anugrahāt dadṛśe yena tad-rūpaṁ nābhi-padma-samudbhavaḥ
SB 2.8.10
स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्यय: । मुक्त्वात्ममायां मायेश: शेते सर्वगुहाशय: ॥ १० ॥
sa cāpi yatra puruṣo viśva-sthity-udbhavāpyayaḥ muktvātma-māyāṁ māyeśaḥ śete sarva-guhāśayaḥ
SB 2.8.11
पुरुषावयवैर्लोका: सपाला: पूर्वकल्पिता: । लोकैरमुष्यावयवा: सपालैरिति शुश्रुम ॥ ११ ॥
puruṣāvayavair lokāḥ sapālāḥ pūrva-kalpitāḥ lokair amuṣyāvayavāḥ sa-pālair iti śuśruma
SB 2.8.12
यावान् कल्पोविकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते । भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानं च यत् सत: ॥ १२ ॥
yāvān kalpo vikalpo vā yathā kālo ’numīyate bhūta-bhavya-bhavac-chabda āyur-mānaṁ ca yat sataḥ
SB 2.8.13
कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि । यावत्य: कर्मगतयो यादृशीर्द्विजसत्तम ॥ १३ ॥
kālasyānugatir yā tu lakṣyate ’ṇvī bṛhaty api yāvatyaḥ karma-gatayo yādṛśīr dvija-sattama
SB 2.8.14
यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते । गुणानां गुणिनां चैव परिणाममभीप्सताम् ॥ १४ ॥
yasmin karma-samāvāyo yathā yenopagṛhyate guṇānāṁ guṇināṁ caiva pariṇāmam abhīpsatām
SB 2.8.15
भूपातालककुब्व्योमग्रहनक्षत्रभूभृताम् । सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम् ॥ १५ ॥
bhū-pātāla-kakub-vyoma- graha-nakṣatra-bhūbhṛtām sarit-samudra-dvīpānāṁ sambhavaś caitad-okasām
SB 2.8.16
प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदत: । महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चय: ॥ १६ ॥
pramāṇam aṇḍa-kośasya bāhyābhyantara-bhedataḥ mahatāṁ cānucaritaṁ varṇāśrama-viniścayaḥ
SB 2.8.17
युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे । अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरे: ॥ १७ ॥
yugāni yuga-mānaṁ ca dharmo yaś ca yuge yuge avatārānucaritaṁ yad āścaryatamaṁ hareḥ
SB 2.8.18
नृणां साधारणो धर्म: सविशेषश्च यादृश: । श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्म: कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥
nṛṇāṁ sādhāraṇo dharmaḥ saviśeṣaś ca yādṛśaḥ śreṇīnāṁ rājarṣīṇāṁ ca dharmaḥ kṛcchreṣu jīvatām
SB 2.8.19
तत्त्वानां परिसंख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् । पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥
tattvānāṁ parisaṅkhyānaṁ lakṣaṇaṁ hetu-lakṣaṇam puruṣārādhana-vidhir yogasyādhyātmikasya ca
SB 2.8.20
योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् । वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयो: ॥ २० ॥
yogeśvaraiśvarya-gatir liṅga-bhaṅgas tu yoginām vedopaveda-dharmāṇām itihāsa-purāṇayoḥ
SB 2.8.21
सम्प्लव: सर्वभूतानां विक्रम: प्रतिसंक्रम: । इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधि: ॥ २१ ॥
samplavaḥ sarva-bhūtānāṁ vikramaḥ pratisaṅkramaḥ iṣṭā-pūrtasya kāmyānāṁ tri-vargasya ca yo vidhiḥ
SB 2.8.22
यो वानुशायिनां सर्ग: पाषण्डस्य च सम्भव: । आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपत: ॥ २२ ॥
yo vānuśāyināṁ sargaḥ pāṣaṇḍasya ca sambhavaḥ ātmano bandha-mokṣau ca vyavasthānaṁ sva-rūpataḥ
SB 2.8.23
यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया । विसृज्य वा यथा मायामुदास्ते साक्षिवद् विभु: ॥ २३ ॥
yathātma-tantro bhagavān vikrīḍaty ātma-māyayā visṛjya vā yathā māyām udāste sākṣivad vibhuḥ
SB 2.8.24
सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वश: । तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४ ॥
sarvam etac ca bhagavan pṛcchato me ’nupūrvaśaḥ tattvato ’rhasy udāhartuṁ prapannāya mahā-mune
SB 2.8.25
अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभू: । अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजै: कृतम् ॥ २५ ॥
atra pramāṇaṁ hi bhavān parameṣṭhī yathātma-bhūḥ apare cānutiṣṭhanti pūrveṣāṁ pūrva-jaiḥ kṛtam
SB 2.8.26
न मेऽसव: परायन्ति ब्रह्मन्ननशनादमी । पिबतोऽच्युतपीयूषम् तद्वाक्याब्धिविनि:सृतम् ॥ २६ ॥
na me ’savaḥ parāyanti brahmann anaśanād amī pibato ’cyuta-pīyūṣam tad vākya-abdhi-viniḥsṛtam
SB 2.8.27
सूत उवाच स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पते: । ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥
sūta uvāca sa upāmantrito rājñā kathāyām iti sat-pateḥ brahmarāto bhṛśaṁ prīto viṣṇurātena saṁsadi
SB 2.8.28
प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥
prāha bhāgavataṁ nāma purāṇaṁ brahma-sammitam brahmaṇe bhagavat-proktaṁ brahma-kalpa upāgate
SB 2.8.29
यद् यत् परीक्षिदृषभ: पाण्डूनामनुपृच्छति । आनुपूर्व्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९ ॥
yad yat parīkṣid ṛṣabhaḥ pāṇḍūnām anupṛcchati ānupūrvyeṇa tat sarvam ākyātum upacakrame
Песнь 2, Глава 9
SB 2.9.1
श्रीशुक उवाच आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: । न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca ātma-māyām ṛte rājan parasyānubhavātmanaḥ na ghaṭetārtha-sambandhaḥ svapna-draṣṭur ivāñjasā
SB 2.9.2
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
bahu-rūpa ivābhāti māyayā bahu-rūpayā ramamāṇo guṇeṣv asyā mamāham iti manyate
SB 2.9.3
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययो: । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
yarhi vāva mahimni sve parasmin kāla-māyayoḥ rameta gata-sammohas tyaktvodāste tadobhayam
SB 2.9.4
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रतादृत: ॥ ४ ॥
ātma-tattva-viśuddhy-arthaṁ yad āha bhagavān ṛtam brahmaṇe darśayan rūpam avyalīka-vratādṛtaḥ
SB 2.9.5
स आदिदेवो जगतां परो गुरु: स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद् दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
sa ādi-devo jagatāṁ paro guruḥ svadhiṣṇyam āsthāya sisṛkṣayaikṣata tāṁ nādhyagacchad dṛśam atra sammatāṁ prapañca-nirmāṇa-vidhir yayā bhavet
SB 2.9.6
स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदाम्भ- स्युपाशृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: । स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदु: ॥ ६ ॥
sa cintayan dvy-akṣaram ekadāmbhasy upāśṛṇod dvir-gaditaṁ vaco vibhuḥ sparśeṣu yat ṣoḍaśam ekaviṁśaṁ niṣkiñcanānāṁ nṛpa yad dhanaṁ viduḥ
SB 2.9.7
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमान: । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मन: ॥ ७ ॥
niśamya tad-vaktṛ-didṛkṣayā diśo vilokya tatrānyad apaśyamānaḥ svadhiṣṇyam āsthāya vimṛśya tad-dhitaṁ tapasy upādiṣṭa ivādadhe manaḥ
SB 2.9.8
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रिय: । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहित: ॥ ८ ॥
divyaṁ sahasrābdam amogha-darśano jitānilātmā vijitobhayendriyaḥ atapyata smākhila-loka-tāpanaṁ tapas tapīyāṁs tapatāṁ samāhitaḥ
SB 2.9.9
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजित: सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
tasmai sva-lokaṁ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayām āsa paraṁ na yat-param vyapeta-saṅkleśa-vimoha-sādhvasaṁ sva-dṛṣṭavadbhir puruṣair abhiṣṭutam
SB 2.9.10
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयो: सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम: । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता: ॥ १० ॥
pravartate yatra rajas tamas tayoḥ sattvaṁ ca miśraṁ na ca kāla-vikramaḥ na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ
SB 2.9.11
श्यामावदाता: शतपत्रलोचना: पिशङ्गवस्त्रा: सुरुच: सुपेशस: । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणा: सुवर्चस: ॥ ११ ॥
śyāmāvadātāḥ śata-patra-locanāḥ piśaṅga-vastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ sarve catur-bāhava unmiṣan-maṇi- praveka-niṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ
SB 2.9.12
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चस: । परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिन: ॥ १२ ॥
pravāla-vaidūrya-mṛṇāla-varcasaḥ parisphurat-kuṇḍala-mauli-mālinaḥ
SB 2.9.13
भ्राजिष्णुभिर्य: परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमान: प्रमदोत्तमाद्युभि: सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ: ॥ १३ ॥
bhrājiṣṇubhir yaḥ parito virājate lasad-vimānāvalibhir mahātmanām vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ savidyud-abhrāvalibhir yathā nabhaḥ
SB 2.9.14
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयो: करोति मानं बहुधा विभूतिभि: । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै- र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १४ ॥
śrīr yatra rūpiṇy urugāya-pādayoḥ karoti mānaṁ bahudhā vibhūtibhiḥ preṅkhaṁ śritā yā kusumākarānugair vigīyamānā priya-karma-gāyatī
SB 2.9.15
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रिय: पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभि: स्वपार्षदाग्रै: परिसेवितं विभुम् ॥ १५ ॥
dadarśa tatrākhila-sātvatāṁ patiṁ śriyaḥ patiṁ yajña-patiṁ jagat-patim sunanda-nanda-prabalārhaṇādibhiḥ sva-pārṣadāgraiḥ parisevitaṁ vibhum
SB 2.9.16
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १६ ॥
bhṛtya-prasādābhimukhaṁ dṛg-āsavaṁ prasanna-hāsāruṇa-locanānanam kirīṭinaṁ kuṇḍalinaṁ catur-bhujaṁ pītāṁśukaṁ vakṣasi lakṣitaṁ śriyā
SB 2.9.17
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतु:षोडशपञ्चशक्तिभि: । युक्तं भगै: स्वैरितरत्र चाध्रुवै: स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १७ ॥
adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṁ paraṁ vṛtaṁ catuḥ-ṣoḍaśa-pañca-śaktibhiḥ yuktaṁ bhagaiḥ svair itaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇam īśvaram
SB 2.9.18
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनु: प्रेमभराश्रुलोचन: । ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १८ ॥
tad-darśanāhlāda-pariplutāntaro hṛṣyat-tanuḥ prema-bharāśru-locanaḥ nanāma pādāmbujam asya viśva-sṛg yat pāramahaṁsyena pathādhigamyate
SB 2.9.19
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रिय: प्रियं प्रीतमना: करे स्पृशन् ॥ १९ ॥
taṁ prīyamāṇaṁ samupasthitaṁ kaviṁ prajā-visarge nija-śāsanārhaṇam babhāṣa īṣat-smita-śociṣā girā priyaḥ priyaṁ prīta-manāḥ kare spṛśan
SB 2.9.20
श्रीभगवानुवाच त्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोष: कूटयोगिनाम् ॥ २० ॥
śrī-bhagavān uvāca tvayāhaṁ toṣitaḥ samyag veda-garbha sisṛkṣayā ciraṁ bhṛtena tapasā dustoṣaḥ kūṭa-yoginām
SB 2.9.21
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ्छ्रेय:परिश्राम: पुंसां मद्दर्शनावधि: ॥ २१ ॥
varaṁ varaya bhadraṁ te vareśaṁ mābhivāñchitam brahmañ chreyaḥ-pariśrāmaḥ puṁsāṁ mad-darśanāvadhiḥ
SB 2.9.22
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तप: ॥ २२ ॥
manīṣitānubhāvo ’yaṁ mama lokāvalokanam yad upaśrutya rahasi cakartha paramaṁ tapaḥ
SB 2.9.23
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २३ ॥
pratyādiṣṭaṁ mayā tatra tvayi karma-vimohite tapo me hṛdayaṁ sākṣād ātmāhaṁ tapaso ’nagha
SB 2.9.24
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुन: । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तप: ॥ २४ ॥
sṛjāmi tapasaivedaṁ grasāmi tapasā punaḥ bibharmi tapasā viśvaṁ vīryaṁ me duścaraṁ tapaḥ
SB 2.9.25
ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
brahmovāca bhagavan sarva-bhūtānām adhyakṣo ’vasthito guhām veda hy apratiruddhena prajñānena cikīrṣitam
SB 2.9.26
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिण: ॥ २६ ॥
tathāpi nāthamānasya nātha nāthaya nāthitam parāvare yathā rūpe jānīyāṁ te tv arūpiṇaḥ
SB 2.9.27
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २७ ॥
yathātma-māyā-yogena nānā-śakty-upabṛṁhitam vilumpan visṛjan gṛhṇan bibhrad ātmānam ātmanā
SB 2.9.28
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २८ ॥
krīḍasy amogha-saṅkalpa ūrṇanābhir yathorṇute tathā tad-viṣayāṁ dhehi manīṣāṁ mayi mādhava
SB 2.9.29
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रित: । नेहमान: प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २९ ॥
bhagavac-chikṣitam ahaṁ karavāṇi hy atandritaḥ nehamānaḥ prajā-sargaṁ badhyeyaṁ yad-anugrahāt
SB 2.9.30
यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृत: प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिन: ॥ ३० ॥
yāvat sakhā sakhyur iveśa te kṛtaḥ prajā-visarge vibhajāmi bho janam aviklavas te parikarmaṇi sthito mā me samunnaddha-mado ’ja māninaḥ
SB 2.9.31
श्रीभगवानुवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३१ ॥
śrī-bhagavān uvāca jñānaṁ parama-guhyaṁ me yad vijñāna-samanvitam sarahasyaṁ tad-aṅgaṁ ca gṛhāṇa gaditaṁ mayā
SB 2.9.32
यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मक: । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३२ ॥
yāvān ahaṁ yathā-bhāvo yad-rūpa-guṇa-karmakaḥ tathaiva tattva-vijñānam astu te mad-anugrahāt
SB 2.9.33
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥
aham evāsam evāgre nānyad yat sad-asat param paścād ahaṁ yad etac ca yo ’vaśiṣyeta so ’smy aham
SB 2.9.34
ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तम: ॥ ३४ ॥
ṛte ’rthaṁ yat pratīyeta na pratīyeta cātmani tad vidyād ātmano māyāṁ yathābhāso yathā tamaḥ
SB 2.9.35
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३५ ॥
yathā mahānti bhūtāni bhūteṣūccāvaceṣv anu praviṣṭāny apraviṣṭāni tathā teṣu na teṣv aham
SB 2.9.36
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मन: । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३६ ॥
etāvad eva jijñāsyaṁ tattva-jijñāsunātmanaḥ anvaya-vyatirekābhyāṁ yat syāt sarvatra sarvadā
SB 2.9.37
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
etan mataṁ samātiṣṭha parameṇa samādhinā bhavān kalpa-vikalpeṣu na vimuhyati karhicit
SB 2.9.38
श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरि: ॥ ३८ ॥
śrī-śuka uvāca sampradiśyaivam ajano janānāṁ parameṣṭhinam paśyatas tasya tad rūpam ātmano nyaruṇad dhariḥ
SB 2.9.39
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलि: । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३९ ॥
antarhitendriyārthāya haraye vihitāñjaliḥ sarva-bhūtamayo viśvaṁ sasarjedaṁ sa pūrvavat
SB 2.9.40
प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥ ४० ॥
prajāpatir dharma-patir ekadā niyamān yamān bhadraṁ prajānām anvicchann ātiṣṭhat svārtha-kāmyayā
SB 2.9.41
तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: । शुश्रूषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४१ ॥
taṁ nāradaḥ priyatamo rikthādānām anuvrataḥ śuśrūṣamāṇaḥ śīlena praśrayeṇa damena ca
SB 2.9.42
मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४२ ॥
māyāṁ vividiṣan viṣṇor māyeśasya mahā-muniḥ mahā-bhāgavato rājan pitaraṁ paryatoṣayat
SB 2.9.43
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षि: परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४३ ॥
tuṣṭaṁ niśāmya pitaraṁ lokānāṁ prapitāmaham devarṣiḥ paripapraccha bhavān yan mānupṛcchati
SB 2.9.44
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीत: पुत्राय भूतकृत् ॥ ४४ ॥
tasmā idaṁ bhāgavataṁ purāṇaṁ daśa-lakṣaṇam proktaṁ bhagavatā prāha prītaḥ putrāya bhūta-kṛt
SB 2.9.45
नारद: प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४५ ॥
nāradaḥ prāha munaye sarasvatyās taṭe nṛpa dhyāyate brahma paramaṁ vyāsāyāmita-tejase
SB 2.9.46
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत्तदुपाख्यास्ते प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नश: ॥ ४६ ॥
yad utāhaṁ tvayā pṛṣṭo vairājāt puruṣād idam yathāsīt tad upākhyāste praśnān anyāṁś ca kṛtsnaśaḥ
Песнь 2, Глава 10
SB 2.10.1
श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca atra sargo visargaś ca sthānaṁ poṣaṇam ūtayaḥ manvantareśānukathā nirodho muktir āśrayaḥ
SB 2.10.2
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
daśamasya viśuddhy-arthaṁ navānām iha lakṣaṇam varṇayanti mahātmānaḥ śrutenārthena cāñjasā
SB 2.10.3
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥
bhūta-mātrendriya-dhiyāṁ janma sarga udāhṛtaḥ brahmaṇo guṇa-vaiṣamyād visargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ
SB 2.10.4
स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥
sthitir vaikuṇṭha-vijayaḥ poṣaṇaṁ tad-anugrahaḥ manvantarāṇi sad-dharma ūtayaḥ karma-vāsanāḥ
SB 2.10.5
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥
avatārānucaritaṁ hareś cāsyānuvartinām puṁsām īśa-kathāḥ proktā nānākhyānopabṛṁhitāḥ
SB 2.10.6
निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥
nirodho ’syānuśayanam ātmanaḥ saha śaktibhiḥ muktir hitvānyathā rūpaṁ sva-rūpeṇa vyavasthitiḥ
SB 2.10.7
आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
ābhāsaś ca nirodhaś ca yato ’sty adhyavasīyate sa āśrayaḥ paraṁ brahma paramātmeti śabdyate
SB 2.10.8
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥
yo ’dhyātmiko ’yaṁ puruṣaḥ so ’sāv evādhidaivikaḥ yas tatrobhaya-vicchedaḥ puruṣo hy ādhibhautikaḥ
SB 2.10.9
एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥
ekam ekatarābhāve yadā nopalabhāmahe tritayaṁ tatra yo veda sa ātmā svāśrayāśrayaḥ
SB 2.10.10
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥
puruṣo ’ṇḍaṁ vinirbhidya yadāsau sa vinirgataḥ ātmano ’yanam anvicchann apo ’srākṣīc chuciḥ śucīḥ
SB 2.10.11
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥
tāsv avātsīt sva-sṛṣṭāsu sahasraṁ parivatsarān tena nārāyaṇo nāma yad āpaḥ puruṣodbhavāḥ
SB 2.10.12
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥
dravyaṁ karma ca kālaś ca svabhāvo jīva eva ca yad-anugrahataḥ santi na santi yad-upekṣayā
SB 2.10.13
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
eko nānātvam anvicchan yoga-talpāt samutthitaḥ vīryaṁ hiraṇmayaṁ devo māyayā vyasṛjat tridhā
SB 2.10.14
अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
adhidaivam athādhyātmam adhibhūtam iti prabhuḥ athaikaṁ pauruṣaṁ vīryaṁ tridhābhidyata tac chṛṇu
SB 2.10.15
अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥
antaḥ śarīra ākāśāt puruṣasya viceṣṭataḥ ojaḥ saho balaṁ jajñe tataḥ prāṇo mahān asuḥ
SB 2.10.16
अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥
anuprāṇanti yaṁ prāṇāḥ prāṇantaṁ sarva-jantuṣu apānantam apānanti nara-devam ivānugāḥ
SB 2.10.17
प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
prāṇenākṣipatā kṣut tṛḍ antarā jāyate vibhoḥ pipāsato jakṣataś ca prāṅ mukhaṁ nirabhidyata
SB 2.10.18
मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
mukhatas tālu nirbhinnaṁ jihvā tatropajāyate tato nānā-raso jajñe jihvayā yo ’dhigamyate
SB 2.10.19
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥
vivakṣor mukhato bhūmno vahnir vāg vyāhṛtaṁ tayoḥ jale caitasya suciraṁ nirodhaḥ samajāyata
SB 2.10.20
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥
nāsike nirabhidyetāṁ dodhūyati nabhasvati tatra vāyur gandha-vaho ghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ
SB 2.10.21
यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥
yadātmani nirālokam ātmānaṁ ca didṛkṣataḥ nirbhinne hy akṣiṇī tasya jyotiś cakṣur guṇa-grahaḥ
SB 2.10.22
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥
bodhyamānasya ṛṣibhir ātmanas taj jighṛkṣataḥ karṇau ca nirabhidyetāṁ diśaḥ śrotraṁ guṇa-grahaḥ
SB 2.10.23
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥
vastuno mṛdu-kāṭhinya- laghu-gurv-oṣṇa-śītatām jighṛkṣatas tvaṅ nirbhinnā tasyāṁ roma-mahī-ruhāḥ tatra cāntar bahir vātas tvacā labdha-guṇo vṛtaḥ
SB 2.10.24
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
hastau ruruhatus tasya nānā-karma-cikīrṣayā tayos tu balavān indra ādānam ubhayāśrayam
SB 2.10.25
गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥
gatiṁ jigīṣataḥ pādau ruruhāte ’bhikāmikām padbhyāṁ yajñaḥ svayaṁ havyaṁ karmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ
SB 2.10.26
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
nirabhidyata śiśno vai prajānandāmṛtārthinaḥ upastha āsīt kāmānāṁ priyaṁ tad-ubhayāśrayam
SB 2.10.27
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥
utsisṛkṣor dhātu-malaṁ nirabhidyata vai gudam tataḥ pāyus tato mitra utsarga ubhayāśrayaḥ
SB 2.10.28
आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
āsisṛpsoḥ puraḥ puryā nābhi-dvāram apānataḥ tatrāpānas tato mṛtyuḥ pṛthaktvam ubhayāśrayam
SB 2.10.29
आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥
āditsor anna-pānānām āsan kukṣy-antra-nāḍayaḥ nadyaḥ samudrāś ca tayos tuṣṭiḥ puṣṭis tad-āśraye
SB 2.10.30
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥
nididhyāsor ātma-māyāṁ hṛdayaṁ nirabhidyata tato manaś candra iti saṅkalpaḥ kāma eva ca
SB 2.10.31
त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥
tvak-carma-māṁsa-rudhira- medo-majjāsthi-dhātavaḥ bhūmy-ap-tejomayāḥ sapta prāṇo vyomāmbu-vāyubhiḥ
SB 2.10.32
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
guṇātmakānīndriyāṇi bhūtādi-prabhavā guṇāḥ manaḥ sarva-vikārātmā buddhir vijñāna-rūpiṇī
SB 2.10.33
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
etad bhagavato rūpaṁ sthūlaṁ te vyāhṛtaṁ mayā mahy-ādibhiś cāvaraṇair aṣṭabhir bahir āvṛtam
SB 2.10.34
अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनस: परम् ॥ ३४ ॥
ataḥ paraṁ sūkṣmatamam avyaktaṁ nirviśeṣaṇam anādi-madhya-nidhanaṁ nityaṁ vāṅ-manasaḥ param
SB 2.10.35
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥
amunī bhagavad-rūpe mayā te hy anuvarṇite ubhe api na gṛhṇanti māyā-sṛṣṭe vipaścitaḥ
SB 2.10.36
स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥
sa vācya-vācakatayā bhagavān brahma-rūpa-dhṛk nāma-rūpa-kriyā dhatte sakarmākarmakaḥ paraḥ
SB 2.10.37-40
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
prajā-patīn manūn devān ṛṣīn pitṛ-gaṇān pṛthak siddha-cāraṇa-gandharvān vidyādhrāsura-guhyakān kinnarāpsaraso nāgān sarpān kimpuruṣān narān mātṝ rakṣaḥ-piśācāṁś ca preta-bhūta-vināyakān kūṣmāṇḍonmāda-vetālān yātudhānān grahān api khagān mṛgān paśūn vṛkṣān girīn nṛpa sarīsṛpān dvi-vidhāś catur-vidhā ye ’nye jala-sthala-nabhaukasaḥ kuśalākuśalā miśrāḥ karmaṇāṁ gatayas tv imāḥ
SB 2.10.41
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
sattvaṁ rajas tama iti tisraḥ sura-nṛ-nārakāḥ tatrāpy ekaikaśo rājan bhidyante gatayas tridhā yadaikaikataro ’nyābhyāṁ sva-bhāva upahanyate
SB 2.10.42
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥
sa evedaṁ jagad-dhātā bhagavān dharma-rūpa-dhṛk puṣṇāti sthāpayan viśvaṁ tiryaṅ-nara-surādibhiḥ
SB 2.10.43
तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥
tataḥ kālāgni-rudrātmā yat sṛṣṭam idam ātmanaḥ sanniyacchati tat kāle ghanānīkam ivānilaḥ
SB 2.10.44
इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥
ittham-bhāvena kathito bhagavān bhagavattamaḥ nettham-bhāvena hi paraṁ draṣṭum arhanti sūrayaḥ
SB 2.10.45
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
nāsya karmaṇi janmādau parasyānuvidhīyate kartṛtva-pratiṣedhārthaṁ māyayāropitaṁ hi tat
SB 2.10.46
अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥
ayaṁ tu brahmaṇaḥ kalpaḥ savikalpa udāhṛtaḥ vidhiḥ sādhāraṇo yatra sargāḥ prākṛta-vaikṛtāḥ
SB 2.10.47
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शृणु ॥ ४७ ॥
parimāṇaṁ ca kālasya kalpa-lakṣaṇa-vigraham yathā purastād vyākhyāsye pādmaṁ kalpam atho śṛṇu
SB 2.10.48
शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
śaunaka uvāca yad āha no bhavān sūta kṣattā bhāgavatottamaḥ cacāra tīrthāni bhuvas tyaktvā bandhūn sudustyajān
SB 2.10.49-50
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
kṣattuḥ kauśāraves tasya saṁvādo ’dhyātma-saṁśritaḥ yad vā sa bhagavāṁs tasmai pṛṣṭas tattvam uvāca ha brūhi nas tad idaṁ saumya vidurasya viceṣṭitam bandhu-tyāga-nimittaṁ ca yathaivāgatavān punaḥ
SB 2.10.51
सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥
sūta uvāca rājñā parīkṣitā pṛṣṭo yad avocan mahā-muniḥ tad vo ’bhidhāsye śṛṇuta rājñaḥ praśnānusārataḥ